Molen Edens / De Volharding, Winschoten

Winschoten, Groningen
b

korte karakteristiek

naam
Molen Edens / De Volharding
modeltype
Kantige molen, stellingmolen
functie
korenmolen
bouwjaar
herbouwd
1762 / 1870 / 2007
bedrijfsvaardigheid
Tijdelijk niet draaivaardig (zie 'Geschiedenis')
bestemming

Vh. het malen van graan, thans buiten bedrijf

adres
Nassaustraat 14
9671 BW Winschoten
Toon op Google Maps met andere molens in de buurt  
Toon op Google Maps met andere molens in de buurt
Ten Bruggencate-nr.
00570
oude dbnr.
B385
Meest recente aanpassing
| Geschiedenis
media-bestand
Molen 00570 Molen Edens / De Volharding (Winschoten)
Molen Edens na de recente verhoging.
Willem Jans (9-6-2007).

locatie

plaats
Winschoten
gemeente
Oldambt, Groningen
kadastrale aanduiding
Gemeente Winschoten, sectie F, nr. 9480
geo positie
X: 265011, Y: 574580
N: 53.14666, O: 7.03151
biotoopwaarde
4 (aanvaardbaar)
landschappelijke waarde
Vrij groot; wél zijn er veel moderne gebouwen in de omgeving, zoals een schouwburg en een ziekenhuis.

contact en bezoek

bezoek/postadres
Nassaustraat 14
9671 BW Winschoten
molenaar
Jan Kugel / Derk Klungel
telefoon
0597-416031
website
social media
open voor publiek
ja
open op zaterdag
ja
open op zondag
nee
op afspraak
ja
openingstijden
zaterdag en op afspraak
toegangsprijzen
winkelinformatie
meelverkoop
nee
museuminformatie
gericht op scholen
nee
bijzonderheden
fietsroute
fietsroute in de buurt van Molen Edens / De Volharding via fietsnetwerk.nl

constructie

modeltype
Kantige molen, stellingmolen
krachtbron
wind
kenmerken
functie
romp
Houten achtkant, gedekt met dakleer, op stenen onderbouw met gewit stenen tussenstuk. Vanaf de eerste zolder zijn de acht hoekpilasters grijs bepleisterd.
kap
Gedekt met dakleer
inrichting

Twee koppel maalstenen; kammenluiwerk

versieringen
Eenvoudige baard, wit geverfd, rood afgebiesd, met heel klein tussen de steunderbalken '1761' '1985' met daaronder het opschrift "Molen 'Edens'"

Diverse gevel- en sluitstenen herinneren aan de bewogen geschiedenis van deze molen:

"M. EDENS
E.A. VALTMAN
1906"

"Herbouwd 1870
A. EDENS & M. TIDDENS
door B. Evers, Molenmaker"

Sluitsteen (boven nu verhoogde v.m. ingangsdeur):
"Jurrin Balles
Anje Garbrants
1763"

Nieuwe sluitsteen boven huidige ingangsdeur:
"ophogen molen Edens
gemeente Winschoten
2006"
plaats bediening
stellingmolen
bediening kruiwerk
buitenkruier
plaats kruiwerk
bovenkruier
kruiwerk
Voeghoutenkruiwerk. Kruilier.
vlucht
22,40 m.
vang
Vlaamse vang. Vangbalk met duim; vangstok.
overbrenging

Bovenwiel 71 kammen
Bovenschijf 38 taven
Kammenluitafel 29 kammen (naar boven gericht)
Luiaswiel 20 kammen
Spoorwiel 101 kammen
Steenschijven W 29 en NW 27 staven
Overbreningsverhoudingen 1 : 6,50 en 1 : 6,99

hoogte
van de stelling: 13,00 m.
wiekvorm
Oud-Hollands
Kantel uw mobiel om de tabellen helemaal te zien
wiekenkruis
fabrikant roenummer positie bouw fabricagejaar jaar gestoken positie jaar verdwenen lengte
Buurma ✉︎ 155 binnen 1984 1985 binnen (aanw.) 22,40
Buurma ✉︎ 154 buiten 1984 1985 buiten (aanw.) 22,40
molen heeft problemen met de roeden
wiekverbeteringen

De molen heeft vroeger op beide roeden zelfzwichting gehad, op de buitenroede bovendien dwarskleppen. De buitenroede heeft ook nog een stroomlijn gehad.
Later is alles vervangen door een Van Bussel-achtig systeem (hier grotendeels in hout uitgevoerd).
Bij de grote restauratie van 1984/'85 is gekozen voor Oud-Hollandse ophekking met zeilen.

bovenas
fabrikant asnummer fabricagejaar jaar gestoken jaar verdwenen lengte
De Prins van Oranje ✉︎ ? ? aanw.
afbeelding van onze ondersteuners

geschiedenis

toestand
werkend
bouwjaar
bedrijfsvaardigheid
Tijdelijk niet draaivaardig (zie 'Geschiedenis')
bestemming

Vh. het malen van graan, thans buiten bedrijf

molenmaker
B. Evers, Winschoten (1870)
omwentelingen
geschiedenis

Deze molen dateert in beginsel niet uit 1763, zoals altijd werd verondersteld, maar is ouder: tussen 1704 en 1717 moet dichtbij waar de molen tegenwoordig staat, al een molen gebouwd zijn. Het jaartal '1763' is waarschijnlijk het gevolg van een eerste grote verbouwing: de in 1762 door de echtelieden Jurrien Balles en Antje Gerbrands geïnitieerde verplaatsing. Balles was al sinds 1738 eigenaar en liet in 1763 de molen over betrekkelijk korte afstand verplaatsen. 
Latere eigenaren waren Jan Joesten, G. Eikema en vanaf 1855 tot 1960 diverse generaties Edens. In 1960 werd de gemeente Winschoten eigenaar voor ƒ 7051,--.

In 1870 werd de molen op een heel merkwaardige manier verhoogd: het houten achtkant bleef staan en werd aan de bovenzijde verlengd. Ondertussen werd het metselwerk verhoogd, en veldkruisen en korbelen verwijderd, zodat de achtkantstijlen met de houtverbindingen van de legeringsbalken deels in het metselwerk werden opgenomen. De verlenging aan de bovenzijde was nagenoeg vertikaal, vandaar de slanke "flessenhals". De stelling ligt als gevolg van deze verbouwing tussen twee zolders in.

Laat in de 20ste eeuw kreeg de molen grote problemen met de stabiliteit, deels nog een gevolg van de verbouwing van 1870: de toen deels door de verhoogde stenen onderbouw opgesloten achtkantstijlen bleken inmiddels sterk ingerot. De molen kreeg daarom een draaiverbod, dat geruime tijd zou gaan duren. 
Om dat laatste te benadrukken timmerde men de tussenzoomlatten vervolgens op de voorkant van de hekkens, ofwel: deze molen mag geen zeil meer voeren! 

In 1985 volgde een ingrijpende restauratie waarbij veel werk aan de deels houten, deels stenen onderbouw moest worden gedaan; daarbij vernieuwde men ook kap en gevlucht. Tot die tijd was een Van Bussel-achtig systeem aanwezig, dat grotendeels in hout was uitgevoerd. De restauratie werd uitgevoerd door Roemeling en Molema te Scheemda voor een bedrag van ƒ 300.000,--.
In 2006/2007 is de molen wederom verhoogd, ditmaal vanwege de bouw van appartementen in de directe omgeving: de gehele molen, dus met onderbouw en al, werd drie meter opgevijzeld en daarna verder ondermetseld.

In februari 2023 heeft men beide roeden afgekeurd. Deze molen is aldus de zoveelste die moet stilstaan vanwege dit technische probleem.

De molen is in het verleden dus zeer intensief gebruikt en niet alleen verplaatst en verhoogd, maar ook wat de inrichting betreft vaak gewijzigd. Oorspronkelijk alleen een pelmolen werd dit ná 1855 (opheffing van de belasting op het gemaal!) een korenmolen.
In 1880 werd een meelfabriekje met - toentertijd - een stoommachine aangebouwd. Omstreeks 1977 werd dit, tezamen met een groot graanpakhuis, helaas afgebroken. Jammer, want dit was een zeer interessant voorbeeld van industriële geschiedenis. 

Door alle verbouwingen kent de constructie enige merkwaardigheden: de vloer van de huidige steenzolder ligt op halve hoogte van de stellingdeuren. De kuipdeksels van het westelijke koppel stenen liggen gelijk met de zoldervloer, waarin de schudschoe is uitgespaard. Dat maakt het lastig om de loper zonder steenkraan open te leggen! Verder kan het opgeveegde (of opgewaaide) stof per ongeluk zó van de vloer in het kropgat vallen! (Alleen het noordwestelijke koppel maalstenen ligt normaal op de steenzolder).

Een opmerkelijk (en weinig bekend) historisch feit: tot in de Tweede Wereldoorlog had Winschoten, na Amsterdam, percentueel gezien de grootste Joodse gemeenschap van Nederland. Op deze molen werd vroeger, in overeenstemming met de koosjere spijswetten, veel gemalen onder toezicht van het Joodse rabbinaat. Onnodig te zeggen dat dit helaas verleden tijd is.... 

Zeldzaam voor de provincie Groningen: deze molen heeft, net als 'De Liefde' in Uithuizen, geen bovenbonkelaar, maar een schijfloop.

Tot slot: de molenaarswoning uit 1774 heeft alle verbouwingen en verhogingen van Molen Edens overleefd en staat er nog steeds.

 

aanvullingen

toelichting naam

De molen is, ter onderscheiding van de andere molens in Winschoten, vernoemd naar zijn laatste particuliere eigenaar. De naam 'De Volharding' is wel bekend, maar stellig minder algemeen dan de eerste naam.

literatuur

M.E. van Doornik, Verrassend Winschoten: Molen Edens, in: Molenwereld nr. 6 (2004), pp. 238 - 243
B. Oomkens, de molenaars Edens, in Molenwereld nr. 6 (2004), p.246.
J.S. Bakker, De raadselachtige achtergronden van een mysterieuze molen, in: Molenwereld nr. 9 (2004), pp. 306 - 313.
K.B. Haan, Vroegere eigenaren van Molen Edens en het molenhuis, in: Oud Winschoten, jaargang 15, nr. 30 (2013).

foto's

foto's