Molen De Schoolmeester, Westzaan

Westzaan, Noord-Holland
b

korte karakteristiek

naam
De Schoolmeester
modeltype
Kantige molen, stellingmolen
functie
papiermolen
bouwjaar
bedrijfsvaardigheid
Maalvaardig
bestemming

Het maken van ambachtelijk papier op professionele basis.

adres
Guispad 3
1551 SX Westzaan
Toon op Google Maps met andere molens in de buurt  
Toon op Google Maps met andere molens in de buurt
Ten Bruggencate-nr.
01067
oude dbnr.
B741
Meest recente aanpassing
| Verwijzingen
media-bestand
Molen 01067 De Schoolmeester (Westzaan)
Arie Butterman (22-10-2014)
Nu eindelijk malend met de nieuwe binnenroede.

locatie

plaats
Westzaan
gemeente
Zaanstad, Noord-Holland
kadastrale aanduiding
Gemeente Westzaan, sectie B, nr. 2329
geo positie
X: 114192, Y: 497960
N: 52.46786, O: 4.78668
biotoopwaarde
4 (aanvaardbaar)
landschappelijke waarde
Groot, maar wordt beperkt door het talud van een autosnelweg; de belevingswaarde wordt ook verminderd door een rommelig tuincentrum pal naast de molen.

contact en bezoek

bezoek/postadres
Guispad 3
1551 SX Westzaan
molenaar
Ron Butterman
telefoon
075-6214465
social media
open voor publiek
ja
open op zaterdag
nee
open op zondag
nee
op afspraak
ja
openingstijden

Voor openingstijden en entree zie zaanschemolen.nl

toegangsprijzen
winkelinformatie

Molenproducten

meelverkoop
nee
museuminformatie
gericht op scholen
nee
bijzonderheden
fietsroute
fietsroute in de buurt van De Schoolmeester via fietsnetwerk.nl

constructie

modeltype
Kantige molen, stellingmolen
krachtbron
wind
kenmerken
functie
romp
Grenen zeskant met doorlopende stijlen (zonder ondertafelement); gedekt met riet; aan beide zijden aangebouwde schuren (met een totale lengte van 108 m.)
kap
Gedekt met riet
inrichting

Drie maalbakken, roerbak, kapperij en molenpomp; diverse aanbouwen met kantstenen en verzijgkasten; werkhuis met papiermachine, motorpomp en een schepkuip met natpers; voddenschuur met scheurhok; pakkamer met twee kalanders en vier droogpersen met kaapstanders; droogschuur (lengte 60 m.).

versieringen

Eenvoudige baard met het opschrift:
geb 1692
verb 1874

plaats bediening
stellingmolen
bediening kruiwerk
buitenkruier
plaats kruiwerk
bovenkruier
kruiwerk
Neutenkruiwerk; 18 neuten. Kruirad.
vlucht
20,70 / 20.72 m.
vang
Stutvang; 4 vaste stukken. Vangbalk met klos, vangstok. Trekvang; pal.
overbrenging

Bovenwiel 46 kammen, steek 12,6 cm.
Bovenbonkelaar 30 kammen
- Waterpomp - bonkelaar 30 kammen, steek 11 cm. - krukwiel 29 kammen
- Maalbakken - onderwiel 69 kammen, steek 11,5 cm. - bakwiel noord: 15 kammen - bakwiel west 14 kammen - bakwiel zuid 14 kammen
- Kapperij - bonkelaar 25 kammen, steek 10,5 cm. - wentelwiel 45 kammen
- Kantstenen - bonkelaar(1) 24 kammen, steek 10,3 cm. - 1e wiel wentelas 20 kammen - 2e wiel wentelas 18 kammen, steek 10,5 cm. - steenwiel 78 kammen.

hoogte
van de platting: 3,80 m.
wiekvorm
Oud-Hollands
Kantel uw mobiel om de tabellen helemaal te zien
wiekenkruis
fabrikant roenummer positie bouw fabricagejaar jaar gestoken positie jaar verdwenen lengte
Vaags ✉︎ 322 binnen 2014 2014 binnen aanw. 20,52
Vaags ✉︎ 285 buiten 2012 2013 buiten aanw. 20,72
media-bestand
Roede g.n., Beudeker
Beudeker
✉︎ g.n. binnen 1957 1958 binnen 2014 20,70
Pot ✉︎ 2065 binnen 1907 1907? binnen 1958 20,47
media-bestand
Roede 1927, Pot
Pot
✉︎ 1927 buiten 1902 1902? buiten 2013 20,70
wiekverbeteringen

Deze molen heeft nooit een wiekverbetering ondergaan.

bovenas
fabrikant asnummer fabricagejaar jaar gestoken jaar verdwenen lengte
Schretlen & Co, D.A. ✉︎ ? 1860 aanw.
afbeelding van onze ondersteuners

geschiedenis

toestand
werkend
bouwjaar
bedrijfsvaardigheid
Maalvaardig
bestemming

Het maken van ambachtelijk papier op professionele basis.

omwentelingen
eigendomshistorie

Vereniging De Zaansche Molen is eigenaar sinds 1976, daarvoor was dat sinds 1957 de Vereniging van Nederlandse Papierfabrikanten, daarvoor de fa. Gebrs. de Jong sinds 1871.

geschiedenis

Deze molen is in 1692 gebouwd aan het Guispad, de wegverbinding tussen Zaandijk en Westzaan, aan de westkant van de Watering. Eén van zijn oprichters was inderdaad schoolmeester van beroep. De bijnaam 'De Gauwdief' zou te maken hebben met de snelheid waarmee de molen kon draaien en het gemak waarmee bij ook van een zwak windje kon profiteren. Ook wordt wel verband gelegd met het feit dat de molen in het verleden zijn water zou hebben onttrokken aan de Gouw (iets wat vermoedelijk niet klopt, omdat dit water tamelijk ver van de molen gelegen is).
Als uitzondering onder de Zaanse papiermolens was dit geen achtkante maar zeskante molen, bovendien nog slank ook. In het algemeen had een dergelijke vorm een groter effect van de wind op het wiekenkruis en dus eerder malen tot gevolg.

Op 20 september 1692 is De Schoolmeester met malen begonnen, aanzienlijk eerder dan de op 10 juni 1695 gedateerde windbrief doet vermoeden. De oorspronkelijk grauwpapier fabricerende molen schijnt na 1763 te zijn verbeterd, want in 1778 wordt hij een bastaard-papiermolen met 2 kuipen genoemd. Er werden toen blijkbaar betere papiersoorten gemaakt. In 1852 kwam De Schoolmeester in bezit van Gerbrand de Jong, telg uit een oud papiermakersgeslacht. Reeds eerder, in 1840, had deze de papiermolen De Kaarsenmaker te Koog aan de Zaan gekocht en in 1854 volgde nog de aankoop van De Vergulde Bijkorf te Zaandijk.
In 1871 zetten zijn zonen, onder de naam 'Firma Gebroeders De Jong' het bedrijf voort, waarna al spoedig De Kaarsenmaker werd afgestoten en in het najaar van 1873 gesloopt. De Schoolmeester werd in 1877 gemoderniseerd door vervanging van de schepkuipen door de nu nog bestaande primitieve langzeefmachine. Voor de aandrijving hiervan werd een stoommachine geïnstalleerd, die pas in 1948 door een benzinemotor werd vervangen. De toepassing van stoom betekende royement uit het Papiermakerscontract, omdat deze onderlinge brandwaarborgmaatschappij geen stoomgedreven fabrieken verzekerde. De aandrijving is daarna nog diverse malen veranderd: van 1948 tot 1964 een Ford benzinemotor; daarna tot 1979 een Bernard dieselmotor en sindsdien wordt de machine elektrisch aangedreven.

Voortdurend is dit bedrijf door brand bedreigd: De Vergulde Bijkorf kon men in 1880 met veel moeite nog behouden, maar verbrandde alsnog in 1902. Naast De Schoolmeester verrees toen een klein stoompapierfabriekje voor de fabricage van witpapier, dat de naam 'De Vergulde Bijkorf' kreeg. Er is daar echter maar kort papier gemaakt.
In 1915 ontstond in de molen een begin van brand, die echter tijdig kon worden geblust.
Voor brand is de molen verder gespaard gebleven, maar wél stortte bij de zware noordwesterstorm van 1 maart 1949 de droogschuur voor een groot deel in. De schuur werd hersteld, maar niet meer over de volle lengte (en is sindsdien zo'n 30 meter korter). 

Eigenlijk is het een wonder, dat deze laatste windpapiermolen ter wereld nog bestaat, want rendabel was het bedrijf allang niet meer. Evenwel heeft de liefde van de familie De Jong De Schoolmeester van de sloper gered.
Opmerkelijk was ook de verknochtheid van het oude personeel aan dit bedrijf. Op 25 oktober 1929 overleed Willem Kat, 83 jaar oud, na niet minder dan 70 jaar op de molen te hebben gewerkt. Op 17 oktober 1955 was Cees Kruidenberg er 60 jaar als papiermaker werkzaam (waarvan de eerste tijd nog op De Vergulde Bijkorf).
De molen vervaardigde op de primitieve papiermachine nog steeds de papiersoorten Zaansch bord, het Economisch en het merkwaardige mospapier voor de scheepsbouw. Tegenwoordig wordt er nog steeds Zaansch bord in diverse kleuren gemaakt.

Constructie
De romp bestaat uit een zeskantconstructie met stijlen die zonder ondertafelement op de penanten zijn geplaatst. De stijlen zijn uit één lengte en lopen van af de begane grond tot aan de kap. Ze worden onderling gekoppeld door in feite vier bintlagen.
Opmerkelijk is de aanwezigheid van een eiken boventafelement met gaten waarin kruikrammen moeten hebben gezeten. Vermoedelijk zijn kap en boventafelement al eens vernieuwd en is voor het laatste materiaal gebruikt dat van een poldermolen afkomstig was. Naast de beide oorspronkelijke veldkruisen zijn, waarschijnlijk in de 19de eeuw, ter verstijving van de constructie per veld nog drie extra veldkruisen aangebracht.

Op de verdieping onder de kapzolder staat de aandrijving van de waterpomp opgesteld, welke via een kamwiel op de koningspil in beweging wordt gebracht. Beneden op de begane grond staan drie maalbakken ('Hollanders') die gebruikt worden om gestampte vodden fijn te malen. Deze worden rechtstreeks via een groot kamwiel aan het ondereind van de koningspil aangedreven. Op de begane grond staat ook de kapperij: vier stampers die de in een draaiende kuip liggende vodden fijnstampen en van af de koningspil via een wentelas in beweging worden gebracht.

Aan de zuidkant staat in een aangebouwde ruimte een koppel kantstenen opgesteld. Het kan via een aftak-as vanaf de koningspil in werking worden gesteld en was vroeger in gebruik voor het fijnmalen van oud papier. Dit koppel is in 1917 geplaatst, nadat de molen De Witte Veer te Zaandijk die papierpulp leverde, als gevolg van brand verloren was gegaan.

Aan de westkant is aan de molen een lange schuur aangebouwd. Het kleinste en direct aan de molen grenzende deel herbergt de papiermakerij met daarin een door een motor aangedreven roerbak. Het grootste westelijke deel is als droogschuur in gebruik. Tussen de papiermakerij en de droogschuur bevindt zich de pakkamer waarin de twee kalanders of pletrollen.

De kalanders worden via een lange aandrijfas vanaf de koningsspil in beweging gebracht. Zij dienen om de droge vellen ruw papier door pletten gladder te maken.
Een deel van de gaandewerken moet afkomstig zijn uit de in 1911 te Makkum (Frl.) afgebroken papiermolen Het Springend Hert. Drie maalbakken, kapperij en kalanders werden verkocht ten behoeve van De Schoolmeester.

Nog een interessant bouwkundig aspect: de stelling wordt bij deze molen geheel gevormd door het dak van de molenschuur en is daarmee geen zelfstandige constructie. Dit wordt op z'n Zaans een "platting" genoemd.

Op 6 februari 2013 werd er een nieuwe buitenroede gestoken, de oude Potroede was helemaal 'op' en kon niet meer worden hersteld. Iets meer dan een jaar later, 27 februari 2014, brak tijdens het malen de binnenroede waarbij ook behoorlijke schade aan kap en ophekking van de andere roede ontstond. Nog dezelfde dag werden met een hoogwerker de zeilen weggehaald (het wiekenkruis kon niet meer worden rondgedraaid); de volgende dag verwijderde men de restanten van de gebroken roede. Korte tijd later was de schade voorlopig hersteld; begin april 2014 maalde de molen met één roede verder en op 14 oktober 2014 werd een nieuwe binnenroede gestoken.

aanvullingen

toelichting naam

Zijn officiële naam dankt de molen waarschijnlijk aan het feit dan een van de oprichters schoolmeester van beroep was.
De bijnaam "De Gauwdief" wordt wel in verband gebracht met het gemak waarmee deze molen in bedrijf kwam, dit blijkbaar in tegenstelling tot andere papiermolens (die kennelijk zwaarder liepen).

wetenswaardigheden

De al eerder genoemde verknochtheid van personeel aan deze molen werd op 22 april 2022 nog eens bevestigd: Arie Butterman droeg toen, na hier 50 jaar als molenaar en papiermaker te hebben gewerkt, het stokje over aan zijn zoon Ron.

unieke eigenschap

De enige bewaard gebleven windpapiermolen ter wereld (N.B. niet zeuren over De Jonge Dirk!).

Eén van de acht zeskante molens van Nederland.

foto's

foto's