De molens bij Gaete 

Onderzocht door K.A.H.W. Leenders 8 juni 2026

Gaete is een gehuchtje halverwege de dorpen Hoge en Lage Zwaluwe in Noord-Brabant die tot 1997 samen in één gemeente “Hooge en Lage Zwaluwe” lagen en vóór 1810 in twee heerlijkheden Hoge  Zwaluwe (oost) en Lage Zwaluwe (west). De grens tussen beide liep door de Raaisloot en Gaete lag  net in Lage Zwaluwe. De omgeving onderging in de jaren 1400 – 1650 grote veranderingen.
Het dorp Lage Zwaluwe lag na 1500 als een kilometers lang lint van dijkwoninkjes aan de westkant  van de oude dijk van de Grote of Zuid-Hollandse Waard (voltooid ca. 1280) geplakt. Die dijk liep via  Gaete door naar het dorp Hoge Zwaluwe. 
Door de Sint-Elisabethsvloed van 1421 (en mogelijk ook 1424) raakte de omgeving overstroomd, maar  de Waarddijk overleefde hier. Mogelijk is toen de oorspronkelijk verspreide bewoning naar die dijk  gevlucht. De omgeving ging deels echt en diep verloren, deels werd ze een gorzengebied (op een  oude ondergrond) dat na 1530 geleidelijk ingepolderd werd.
Langs de noordoostzijde van de Waarddijk liep nu een grote getijdengeul die rond 1600 “Waal” of  “Weel” genoemd werd. Deze liep, met een fraaie boog genaamd “Regenboogvliet”, door tot bij het  dorp Hoge Zwaluwe. Deze Waal had her en der vertakkingen, zoals de Keen. Verder naar het oosten 
was het Lorregat de hoofdkreek, opnieuw met vertakkingen tot aan het dorp Hoge Zwaluwe.
Midden 16e eeuw werd de Waal ter hoogte van Gaete voorzien van een “sluis”, waarmee vermoedelijk  een spuisluis bedoel werd. Daarmee kon bij eb overtollig polderwater geloosd worden terwijl  vloedwater geweerd werd. Dat was de Zwarte Sluis. Op de Biesboschkaarten van 1560 is die  onduidelijk aangegeven

Informatie van en onderzoek door K.A.H.W. Leenders
Historisch geograaf , 08-08-2026

-----

Rond 1585 liep er tussen Hooge- en Lage Zwaluwe  een flinke getijdengeul genaamd De Weel en daarop bouwde men kennelijk een door het water aangedreven molen. De getijdengeul De Weel verzandde al spoedig en was dit het einde voor de getijdenmolen rond 1604. Dit waterrad is toen vervangen door  een simpele sluis 'de Zwarte Sluis'. Aangezien deze getijdengeul steeds meer verlandde, had deze sluis ook geen functie meer. Op een stuk hoger gelegen grond nabij deze plek werd de standermolen gebouwd rond 1604

Op onderstaande afbeelding van de situatie in 1585 zien we onderaan de getijdenmolen De Zwarte Sluis aan de getijdengeul Den Weel staan ten noorden van de Waarddijk. Deze getijdenmolen stond aan de Waarddijk, die even wat noord-oostelijker over de Reevliet liep. Bij de Reevliet was de oude sluis, die met twee haspels op en neer gelaten kon worden om zo het water te spuien uit de polder.