Nederlandse Molendatabase
Utrecht, Utrecht
Database nr. 848
Inventaris nr. UT020
Ten-Bruggencatenr. 00237
Naam Rijn en Zon
Bouwjaar 1913 / 1977
Type Stellingmolen
Kenmerken Ronde stenen molen
Functie Korenmolen
Ligging Adelaarstraat 30
3514 CE Utrecht
Rijksdriehoek X: 136389 Y: 456823
toon op kaartje
toon in Google Streetview
Gemeente Utrecht
Kadaster Gemeente Lauwerecht, sectie C, nr. 4688
Monumentennummer 36000
Landsch. waarde Domineert het straatbeeld ter plekke; van grotere afstand ook niet onbelangrijk. De windvang is zonder meer goed te noemen.
Eigenaar Gemeente Utrecht
Bedrijfsvaardigheid Tijdelijk niet maalvaardig (zie 'Geschiedenis')
Bestemming Het malen van graan, thans op vrijwillige basis
Molenaar J. Wilten
Telefoon 030-2717352
Bezoekmogelijkheid Niet bekend.
Meelverkoop in de slagerij onderin de molen.

© Foto: Marcel Stroo (21-7-2013).
Constructie
Romp Ronde stenen molen
Kap Gedekt met dakleer
Vlucht 24,90 m.
Wiekenvorm Systeem Fauël met remkleppen op beide roeden (bediening door as)
Wiekverbeteringen Vanaf de bouw in 1913 tot 1 maart 1949 had deze molen op beide roeden zelfzwichting met Oud-Hollandse voorzomen.
Bij de rehabilitatie van 1977 werd op beide roeden het systeem Fauël (fokwieken) met automatische remkleppen aangebracht. Deze kleppen zijn ook via de doorboorde as met de hand te bedienen.
Wiekenkruis
Fabrikaat Nummer Positie Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info Derckx0229buiten19761977aanw.24.90 m.
klik voor meer info Derckx0230binnen19761978aanw.24.90 m.
Bovenas
Fabrikaat Nummer Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info ???1913aanw.05.30 m.
Kruiwerk 48 ijzeren rollen tussen ijzeren profielen op en onder resp. kruivloer en overring; kruirad
Vang Losse Vlaamse blokvang uit vier stukken; vangbalk met haak; vangstok
Inrichting Twee koppel 17der blauwe stenen (maalvaardig), één koppel 17der blauwe stenen (niet maalvaardig), één maalstoel met 1 koppel 14der massieve kunststenen, twee mengkuipen, twee graanreinigers en één bloembuil (afkomstig van de onttakelde molen "De Phoenix" te Ellewoutsdijk).
Overbrengingen Bovenwiel 53 kammen
Bovenschijfloop 28 staven, steek 15,6 cm.
Spoorwiel 103 kammen
Steenschijflopen elk 30 staven, steek 8,42 cm.
Overbrengingsverhouding 1 : 6,50
Hoogte van de stelling: 17,65 m.
Molenmaker ?? (1913)
Molenmakerij Saendijck, Zaandijk (1977)
Versiering
Eenvoudige baard, donkergroen geverfd, wit afgebiesd, met de opschriften 'ANNO' '1913' en - kleiner - daaronder '1977'.

Grote en uitbundig geverfde gevelsteen met de afbeelding van een boven water opkomende zon en daaronder de tekst:
"ANNO 1913
De Rijn en Zon een zuiver bron
met warme stralen
Tot Utrechts pronk belofte schonk
Om wel te malen.
Gesticht door JKorenvaar
MJ By Bouwkundige   H.v.d.L en Co. Stucadoors".

Verwijzingen
allemolens.nl zoek op Ten-Bruggencatenummer in allemolens.nl naar aanvullende informatie
Voorganger Rijn en Son, Utrecht
Geschiedenis
De voorganger van deze molen werd in 1745 op het Paardeveld, eveneens te Utrecht, gebouwd voor rekening van de heren Van Rhijn en Sonnenberg. De grote stenen walkorenmolen werd - naar hen - Rijn en Son genoemd.  Rond 1910 werden er plannen ontwikkeld die grote gevolgen zouden hebben voor de molens op het Paardenveld: zij moesten wijken voor een groenteveiling.

De gemeente kocht de molen op, sloopte hem en bouwde voor de oude eigenaren aan de Adelaarstraat een nieuwe molen met dezelfde naam, alleen nu gespeld als Rijn en Zon. Bij de bouw in 1913 zijn onderdelen van de in dat jaar eveneens gesloopte walkorenmolen De Meyboom op het Paardeveld gebruikt.

Tijdens de bouw van de stenen romp ging de aannemer failliet en moest een ander het overnemen. Op dat moment was men gevorderd tot ongeveer de stelling. Het verschil in kwaliteit tussen het onderste en bovenste gedeelte van het metselwerk is aanzienlijk maar geen van beide is best! De woning in de molen staat vanouds bekend als ‘lek’.

De molen was sinds de bouw uitgerust met zelfzwichting en dat werd op 1 maart 1949 bijna fataal: bij opkomende storm kregen de molenaars Korevaar hun molen niet goed onder controle; toen vervolgens de kieft die de bezetketting aan de staart vasthield afbrak, draaide de molen met de rug in de wind en sloegen de kleppen dicht. De molen ging achteruit aan de hol en kwam pas tot stilstand toen nagenoeg alle kleppen weggewaaid waren. De machteloze molenaars moesten volstaan met het smeren van de hals, om te voorkomen dat er brand kon ontstaan. Ondertussen had de politie de Adelaarstraat en omgeving afgezet, omdat het 'kleppen regende'.
Herstel bleef uit, waarna de molen tientallen jaren als statisch object met kale roeden bleef staan en intussen ook duidelijk in verval raakte.

Na de verkoop aan de gemeente werd in 1977 overgegaan tot restauratie. Deze kwam ruwweg neer op een geheel nieuwe kap, roeden en stelling; daarnaast werd het metselwerk grondig onderhanden genomen.
Op 7 mei 1979 werd de maalvaardige molen feestelijk als ‘bakkersmolen’ in gebruik gesteld. Jaren later kwam aan het bestaan als productiemolen door diverse problemen een einde.
Daarna draaide de molen nog regelmatig en maalde af en toe. Begin 2011 moet de molen gedwongen een tijd stilstaan vanwege een gekraakt voeghout. Herstel was voorzien in de zomer van dat jaar.

In het late najaar van 2014 is duidelijk dat de molen niet maalvaardig is, omdat de fokken reeds enige tijd ontbreken. Evenwel wordt gewerkt aan verbetering. Overwogen wordt om de zelfzwichting, zoals die vele jaren hier aanwezig was, in ere te herstellen.
Aanvullingen
Over de naam:
De voorganger van deze molen is in 1745 gebouwd voor rekening van de heren Van Rhijn en Sonnenberg. De naam, toentertijd gespeld als 'Rijn en Son' verwijst naar hen beiden.
Na de (her)bouw in 1913 werd de naam 'Rijn en Zon'.
Overige wetenswaardigheden:
De gevelsteen van de in 1912 afgebroken voorganger van deze molen wordt bewaard in de tuin van het Utrechtse Centraal Museum.
Uniek aan deze molen:
De hoogste molen van de provincie Utrecht.
Trivia:
Op de boeldag in 1912 werden alle niet bruikbare onderdelen van de Rhijn & Son verkocht. Molenaar Jaap Hoogendoorn uit Woerden kocht onder meer de spreekbuis (bevindt zich thans dus in de molen van Woerden), de oude penbalk en twee reservegangen palmhouten staven van de schijflopen.
Deze laatste kocht molenaar/molenmaker Jan Wilten weer terug van molenaar Hoogendoorn; toen Jan Wilten op de Rijn en Zon nieuwe schijflopen mocht maken heeft hij ze gecontroleerd en ze pasten inderdaad!
Overige foto's

© Foto: Ton Koorevaar (3-6-2010).

© Op deze oude foto heeft de Rijn en Zon nog zelfzwichting.
Foto: n.b. (verzameling Rob Pols).
Draag zelf bij

Laatst bijgewerkt: zondag 14 december 2014 | Geschiedenis

bovenzijde Gebruiksvoorwaarden en auteursrechten    

zoek in database zoek op provincie Stuur een e-mail over molen Rijn en Zon, Utrecht home vorige pagina