Nederlandse Molendatabase
Utrecht, Utrecht

Rijn en Zon

848
Rijn en Zon
1913 / 1977
Stellingmolen
Ronde stenen molen
Korenmolen
Adelaarstraat 30
3514 CE Utrecht
X: 136389 Y: 456823
N 52.099341 O 5.115587
toon op Google Maps
toon in Google Streetview
Utrecht
Gemeente Lauwerecht, sectie C, nr. 4688
Gemeente Utrecht
De gemeente Utrecht is eigenaar sinds 1974, daarvoor was dit vanaf de bouw de familie Korevaar.
In restauratie (zie 'Geschiedenis')
Het malen van graan, thans op vrijwillige basis
Jan Wilten
030-2717352
Momenteel niet bekend.
Domineert het straatbeeld ter plekke; van grotere afstand ook niet onbelangrijk. De windvang is zonder meer goed te noemen.
UT020
00237
36000

Molenmakersbedrijf Molema, Heiligerlee

Rijn en Zon

Constructie

Constructie

Ronde stenen molen
Gedekt met dakleer
24,90 m.
Zelfzwichting met Oud-Hollandse voorzomen op beide roeden
Vanaf de bouw in 1913 tot 1 maart 1949 had deze molen op beide roeden zelfzwichting met Oud-Hollandse voorzomen. Daarna was de zelfzwichting verdwenen... de voorzomen werden niet lang daarna verwijderd.
Bij de rehabilitatie van 1977 werd op beide roeden het systeem Fauël (fokwieken) met automatische (eventueel met de hand te bedienen) remkleppen aangebracht. In 2014 is dit systeem, in afwachting van verder herstel, verwijderd.
Sinds april 2016 heeft deze molen op beide roeden weer zelfzwichting met Oud-Hollandse voorzomen.
Wiekenkruis
Fabrikaat Nummer Pos. bouw Jaar Steek Positie Verdw. Lengte
klik voor meer info ? ? binnen 2015 2016 binnen aanw. 25.00
klik voor meer info ? ? buiten 2015 2016 buiten aanw. 25.00
klik voor meer info Derckx 0230 binnen 1976 1978 binnen 2015 24.90
klik voor meer info Derckx 0229 buiten 1976 1977 buiten 2015 24.90
Bovenas
Fabrikaat Nummer Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info ? ? ? 1913 aanw. 05.30
48 ijzeren rollen tussen ijzeren profielen op en onder resp. kruivloer en overring; kruirad
Losse Vlaamse blokvang uit vier stukken; vangbalk met haak; vangstok
Twee koppel 17der blauwe stenen (maalvaardig), één koppel 17der blauwe stenen (niet maalvaardig), één maalstoel met 1 koppel 14der massieve kunststenen, twee mengkuipen, twee graanreinigers en één bloembuil (afkomstig van "De Phoenix" te Ellewoutsdijk).
Bovenwiel 53 kammen
Bovenschijfloop 28 staven, steek 15,6 cm.
Spoorwiel 103 kammen
Steenschijflopen elk 30 staven, steek 8,42 cm.
Overbrengingsverhouding 1 : 6,50
van de stelling: 17,65 m.
?? (1913)
Molenmakerij Saendijck, Zaandijk (1977)

Rijn en Zon

Versiering

Eenvoudige baard, blauw geverfd, wit afgebiesd, met de opschriften 'ANNO' '1913' en - kleiner - daaronder '1977'.

Grote en uitbundig geverfde gevelsteen met de afbeelding van een boven water opkomende zon en daaronder de tekst:
"ANNO 1913
De Rijn en Zon een zuiver bron
met warme stralen
Tot Utrechts pronk belofte schonk
Om wel te malen.
Gesticht door JKorenvaar
MJ By Bouwkundige   H.v.d.L en Co. Stucadoors".

Rijn en Zon

Verwijzingen

Rijn en Zon

Geschiedenis

Geschiedenis

De voorganger van deze molen werd in 1745 op het Paardeveld, eveneens te Utrecht, gebouwd voor rekening van de heren Van Rhijn en Sonnenberg. De grote stenen walkorenmolen werd - naar hen - Rijn en Son genoemd.

De tijd was na 1900 niet langer met de molens: vanaf 1910 werden plannen ontwikkeld die grote gevolgen zouden hebben voor de molens op het Paardenveld: zij moesten wijken voor een groenteveiling. De gemeente kocht de molen op, liet hem slopen en bouwde vervolgens  aan de Adelaarstraat een nieuwe molen met dezelfde naam, alleen nu gespeld als Rijn en Zon. Bij de bouw in 1913 zijn ook onderdelen van de in datzelfde jaar gesloopte walkorenmolen De Meyboom op het Paardeveld gebruikt.

Tijdens de bouw van de stenen romp ging de aannemer failliet en moest een ander het overnemen. Op dat moment was men ongeveer tot de stelling gevorderd. Het verschil in kwaliteit tussen het onderste en bovenste gedeelte van het metselwerk is aanzienlijk maar ook het onderste is niet best: de woning in de molen staat vanouds bekend als ‘lek’.

De Rijn en Zon was sinds de bouw van 1913 uitgerust met zelfzwichting en dat werd hem op 1 maart 1949 bijna fataal: de molenaars Korevaar kregen bij opkomende storm de zaak niet goed onder controle; vervolgens brak de kieft die de bezetketting aan de staart vasthield af, waarna kap en wiekenkruis met de rug in de wind draaiden en de kleppen dichtsloegen. De molen was niet meer te houden, ging achteruit aan de hol en kwam pas tot stilstand toen nagenoeg alle kleppen weggewaaid waren. De machteloze molenaars moesten volstaan met het smeren van de hals, om te voorkomen dat in de kap brand kon ontstaan. Ondertussen waren Adelaarstraat en omgeving afgezet, omdat het 'kleppen regende'.

Herstel bleef uit, waarna de molen tientallen jaren als statisch object met kale roeden bleef staan en ondertussen ook duidelijk in verval raakte. In de jaren '50 en later werd zelfs gesproken over afbraak: de molen ontsierde met zijn kale roeden de omgeving en zou, gezien zijn jonge bouwjaar 1913, niet van historische waarde zijn. Ook waren er plannen om vanwege het toenemende verkeer enige straten anders aan te leggen en het makkelijker was als de molen daarbij niet in de weg stond. Zelfs werd gesuggereerd om deze molen te verplaatsen, maar uiteindelijk bleef hij gewoon staan.

In 1977 werd, nadat de gemeente Utrecht de molen inmiddels had aangekocht, overgegaan tot restauratie. Deze kwam ruwweg neer op een geheel nieuwe kap, roeden, stelling en zeer veel herstel aan het metselwerk. Hier bleef het niet bij: de tijd was rijp voor 'ambachtelijk malen' en deze stadsmolen kon daarin een rol spelen. Zo werden enige koppels stenen geheel maalvaardig gemaakt, waarna op 7 mei 1979 de feestelijke ingebruikstelling als bakkersmolen volgde.
Jaren later kwam aan het bestaan als productiemolen door diverse problemen een einde. Daarna draaide de molen nog regelmatig en maalde af en toe.

Begin 2011 volgde stilstand vanwege een gekraakt voeghout. Herstel was voorzien voor de zomer van dat jaar, maar intussen werd ook nagedacht over de fokken en de eventuele handhaving daarvan. Men kwam tot een andere beslissing, die meer recht moest doen aan het oorspronkelijke karakter van de molen: terugrestaureren. Aldus werd het voeghout niet gerepareerd, gingen de fokken eraf en bleef de molen met een 'lege' ophekking staan.
In augustus 2015 werden de roeden kaalgezet, 17 augustus werden zij gestreken en daarna ging de kap van de molen, om elders te worden hersteld.

De nieuw te steken roeden zouden weer worden voorzien van zelfzwichting, zoals de molen van 1913 tot 1949 had en zo gebeurde ook: op 19 april 2016 werd de geheel herstelde kap geplaatst, direct gevolgd door de roeden (die al in de werkplaats op alle enden van de zelfzwichting waren voorzien).Maalvaardig worden is een kwestie van tijd.

Rijn en Zon

Aanvullingen

Aanvullingen


De voorganger van deze molen is in 1745 gebouwd voor rekening van de heren Van Rhijn en Sonnenberg. De naam, toentertijd gespeld als 'Rijn en Son' verwijst naar hen beiden.
Na de (her)bouw in 1913 werd de naam 'Rijn en Zon'. De naam verwijst dus niet naar de Kromme Rijn, een rivier die in Utrecht zijn einde vindt en overgaat in de Vecht.

De gevelsteen van de in 1912 afgebroken voorganger van deze molen wordt bewaard in de tuin van het Utrechtse Centraal Museum.

De hoogste molen van de provincie Utrecht.

Op de boeldag in 1912 werden alle niet bruikbare onderdelen van de Rhijn & Son verkocht. Molenaar Jaap Hoogendoorn uit Woerden kocht onder meer de spreekbuis (bevindt zich nog steeds in de molen van Woerden), de oude penbalk en twee reservegangen palmhouten staven van de schijflopen. Deze laatste kocht molenaar/molenmaker Jan Wilten jaren later weer terug van de familie Hoogendoorn. Toen hij op de Rijn en Zon nieuwe schijflopen mocht maken heeft hij ze gecontroleerd en ze pasten inderdaad!

Rijn en Zon

Aanvullende foto's
Rijn en Zon, Utrecht, Hij was maar moeilijk te vinden, maar de gerestaureerde kap met het staartwerk liggen op een omheind terrein van een gevangenis naast de Brailledreef! Goed tegen eventueel vandalisme, zeg maar....Foto: Martin E. van Doornik (2-4-2016)
© Hij was maar moeilijk te vinden, maar de gerestaureerde kap met het staartwerk liggen op een omheind terrein van een gevangenis naast de Brailledreef! Goed tegen eventueel vandalisme, zeg maar....
Foto: Martin E. van Doornik (2-4-2016)
Rijn en Zon, Utrecht, De molen na het strijken van de roedenfoto: Tony Hop (17-8-2015)
© De molen na het strijken van de roeden
foto: Tony Hop (17-8-2015)
Rijn en Zon, Utrecht, De kap wordt van de molen getakeldfoto: Tony Hop (17-8-2015)
© De kap wordt van de molen getakeld
foto: Tony Hop (17-8-2015)
Rijn en Zon, Utrecht, Foto: Marcel Stroo (21-7-2013).
© Foto: Marcel Stroo (21-7-2013).
Rijn en Zon, Utrecht, Foto's  Ton Koorevaar (3-6-2010).
© Foto's Ton Koorevaar (3-6-2010).
Draag zelf bij

Laatst bijgewerkt: zondag 24 april 2016 | Foto Gebruiksvoorwaarden en auteursrechten    
zoek in database zoek op provincie Stuur een e-mail over molen Rijn en Zon, Utrecht home vorige pagina