Nederlandse Molendatabase
Zaandam, Noord-Holland
Database nr. 754
Inventaris nr. NH115
Ten-Bruggencatenr. 01110
Naam De Ooievaar
Bouwjaar 1669 / 1956
Type Stellingmolen
Kenmerken Achtkante Molen
Functie Oliemolen
Ligging Diederik Sonoyweg 19
1509 BR Zaandam
Rijksdriehoek X: 116125 Y: 498249
toon op kaartje
toon in Google Streetview
Gemeente Zaanstad
Kadaster Gemeente Zaandam, sectie A, nr. 1141
Monumentennummer 40032
Landsch. waarde Niet onbelangrijk, maar wordt sterk beperkt door een grote fabriek in de directe nabijheid
Eigenaar Vereniging De Zaansche Molen
Bedrijfsvaardigheid Maalvaardig
Omwentelingen
2010: 136.560
2011: 113.813
2012: 149.779
2013: 203.406
Bestemming Vervaardigen van diverse producten; deels op professionele basis
Molenaar Matthijs Ero
Telefoon 075-6289131
Bezoekmogelijkheid Niet te bezichtigen (zie 'Geschiedenis')

© Foto: Rob Pols (7-5-2009).
Constructie
Romp Grenen achtkant, gedekt met riet, op achtkante houten onderbouw met naastgebouwde schuur
Kap Gedekt met riet
Vlucht 21.80 m.
Wiekenvorm Oud-Hollands
Wiekverbeteringen Deze molen heeft nooit een wiekverbetering ondergaan
Wiekenkruis
Fabrikaat Nummer Positie Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info Vaags0254buiten20112012aanw.22.36 m.
klik voor meer info Vaags0255binnen20112012aanw.22.30 m.
klik voor meer info Derckx0269buiten19781978201121.80 m.
klik voor meer info Derckx0270binnen19781978201121.80 m.
klik voor meer info Pot2242binnen19121956197821.60 m.
klik voor meer info Pot2064buiten19071956197821.60 m.
Bovenas
Fabrikaat Nummer Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info Enthoven & Co, L.I.02791861?aanw.-
Kruiwerk Neutenkruiwerk met 24 neuten; kruirad
Vang Vaste stutvang uit drie stukken; vangbalk met duim; vangstok; trekvang; pal
Inrichting Eén koppel kantstenen, voor- en naslag
Overbrengingen Bovenwiel 57 kammen
Bovenbonkelaar 30 kammen, steek 13,7 cm.
Steenschijfloop 13 staven
Steenwiel 72 kammen, steek 14,0 cm.
Onderbonkelaar 22 kammen
Wentelwiel 56 kammen, steek 13,4 cm.
Kranswiel voorslag 30 kammen
Overwerker 38 kammen
Roerwiel 10 kammen
Kranswiel naslag 33 kammen
Overwerkers 12 kammen
Roerwiel 12 kammen
Overbrengingsverhouding kantstenen 2,91 : 1
Overbrengingsverhouding wentelas 1 : 0,74
Hoogte van de stelling: 5,10 m.
Molenmaker ? (1669)
Fa. Husslage, Zaandijk (1956)
Versiering
Sinds begin 2005 een groot houten bord op één van de velden van de romp met daarop afgebeeld een ooievaar en de tekst:
'Als brenger van het
leven
Kijkend naar de dood'


(N.B. De molen staat tegenover de Zaandijker korenmolen De (Bleeke) Dood.
Verwijzingen
allemolens.nl zoek op Ten-Bruggencatenummer in allemolens.nl naar aanvullende informatie
Afkomstig uit De Ooievaar, Assendelft
Geschiedenis
Molen De Ooijevaar is een oorspronkelijk in of kort voor 1622 als oliemolen gebouwde achtkante bovenkruier met stelling.
Van oorsprong is deze molen afkomstig uit Assendelft, waar hij in of kort voor 1622 als naamloze oliemolen werd gebouwd aan de Delft, tegenover de Kerkbuurt. In genoemd jaar blijkt Gerbrand Cornelisz Houtkoper schuldig aan Anna van Renesse, Vrijvrouwe van Assendelft een recognitie van 4 ponden s jaars, om te erigeren een oliemolen in de Heerlijkheid, staande op Jan Baningersloot, aan de Delft.
In 1669 werd de molen gekocht door Cornelis Adriaensz. van der Ley, die hem liet afbreken en herbouwen aan de Kalverringdijk te Zaandam.

In 1897 verkocht de toenmalige eigenaar de al geruime tijd stilstaande molen, waarna de nieuwe eigenaar hem ging gebruiken voor het malen van doppen. Dit duurde slechts enkele jaren, waarna werd overgeschakeld op de verwerking van cacaoafval. Tenslotte werd een elektromotor geplaatst voor de aandrijving van het gaande werk.
Omstreeks 1934 werd deze vervangen door een petroleummotor waarna in 1936 de windkracht geheel buiten gebruik kwam. De stilstaande molen bood nadien al spoedig een totaal verwaarloosde aanblik. In 1936 stond de molen bij de officiële ingebruikname van de Julianabrug door de toenmalige kroonprinses Juliana, nog op Zaanse wijze 'mooi'. Potsierlijk, want de molen was op dat moment rijp voor de sloop.

Daarna ging het verval in razend tempo verder. Omstreeks 1955, toen de oude eigenaar Battem de molen eindelijk had verkocht, wilde de koper Gruys direct van de molen af om op die locatie een nieuw bedrijf te stichten. De sloper werd besteld.

Zover kwam het niet: op initiatief van een aantal Zaanse molenvrienden werd de sloop uitgesteld. In 1955 werd de molen (niet de schuur, die bleef van Gruys!) eigendom van de Vereniging De Zaansche Molen en in het daarop volgende jaar werd de molen dan geheel gerestaureerd.
Dit werd niet zomaar een restauratie maar een, zeker voor die tijd, bijna grensverleggende reconstructie: zo was het bovenachtkant dermate slecht, dat dit vrijwel geheel moest worden vernieuwd. Toentertijd was in geen tientallen jaren in Nederland een nieuw bovenachtkant meer gemaakt. Verder moesten ook kap en stelling geheel worden vernieuwd.
Deze reuzenklus vereiste ook wat het oliewerk betreft veel gespecialiseerde kennis van de molenmakers Husslage. Tot twee keer toe keurden zij een balk, bestemd voor de nieuwe wentelas, af. Tenslotte werd een bruikbare eik gevonden. Voor de roeden kon worden volstaan met twee uit de provincie Groningen afkomstige slooproeden (die pas in 1978 zouden worden vervangen door nieuwe gelaste exemplaren).

Na 1956 was de windmolen weer zo nu en dan voor productiedoeleinden in bedrijf. Gruys gebruikte vaak de motor, maar ook de windkracht. In 2009 werd vereniging De Zaansche Molen ook eigenaar van de molenschuur.

De molen werd rond 2000 onderhanden genomen. De electromotor, drijfriemen en vijzels voor het malen van cacaoafval werden verwijderd, de zoldervloeren vernieuwd en er kwam nieuw riet op romp en kap; ook kreeg de molen een nieuwe stelling. In september 2001 is er nieuw laadgoed gemaakt voor het naslag en op Zaansche Molendag heeft de molen weer olie geslagen uit pinda-afval.

Op 20 december 2011 werden beide, uit 1978 daterende, roeden gestreken. Op 20 januari 2012 werden nieuwe exemplaren gestoken.

De molen staat geheel omsloten door het fabrieksterrein van Duyvis. Als gevolg is de molen niet te bezichtigen, omdat over dit terrein geen overpadrecht geldt voor derden.
Anno 2010 wordt de omgeving, die door een groot fabriekgebouw toch al niet best te noemen is, verder bedreigd door plannen, om voor de molen een grote steiger te realiseren voor toeristenschepen. Dat zal het vrije zicht vanaf de Zaan grondig bederven.

Sinds 1 januari 2014 gebruikt Molenmakerij Saendijck een groot gedeelte van de karakteristieke molenschuur als werkplaats. Voorafgaand aan deze nevenbestemming van de molen is de schuur zorgvuldig gerestaureerd en zijn bij die gelegenheid de oliekelders hersteld. Ondanks de inpassing van een moderne werkplaats, heeft de schuur zijn originaliteit niet verloren. De opbrengsten uit huur worden besteed aan het onderhoud van De Ooievaar.

Constructie
Molen en schuur zijn grotendeels van grenen vervaardigd. Het onderachtkant heeft twee bintlagen en per veld twee in elkaar gewerkte veldkruisen. De verbindingen tussen de legeringsbalken en achtkantstijlen worden deels gevormd door korbelen en deels door krommers.
In tegenstelling tot wat gebruikelijk is loopt het onderachtkant bij deze molen door tot ca. 3,4 meter boven de stelling. Hier ligt een tussentafelement waarop een bovenachtkant met twee bintlagen is geplaatst. Het oude bovenachtkant, dat bij de restauratie in 1956 geheel vervangen is, had slechts één bintlaag.
Aanvullingen
Uniek aan deze molen:
De enig overgebleven oliemolen van Nederland waarvan de bijbehorende schuur niet aan het onderachtkant vastzit, maar ernaast is gebouwd.

Vermoedelijk de eerste molen in Nederland die in het kader van een zeer ingrijpende restauratie grotendeels moest worden gesloopt en daarna herbouwd (1956).
Trivia:
Ooit verwerkte de fa. Gruys binnen enkele dagen een grote partij cacao. Gevolg: de hele molen was van binnen bruin. Korte tijd later verwerkte zij vele tonnen suiker. Gevolg: de hele molen was van binnen wit!
Overige foto's

© Foto: Michel Zwier (2-7-2011).

© Foto: S.E. van der Meer (29-9-2007).

© De biotoopbelemmering is duidelijk te zien!
Foto: Abel van Loenen (15-12-2012).

© Foto: Abel van Loenen (15-12-2012).

© Foto: Abel van Loenen (15-12-2012).

© Foto: Piet Glasbergen (13-2-2013).

© Foto: n.b. (verzameling Rob Pols).
Draag zelf bij

Laatst bijgewerkt: dinsdag 25 maart 2014 | Geschiedenis

bovenzijde Gebruiksvoorwaarden en auteursrechten    

zoek in database zoek op provincie Stuur een e-mail over molen De Ooievaar, Zaandam home vorige pagina