Nederlandse Molendatabase  
Haarlem-Schalkwijk, Noord-Holland
Database nr. 660
Inventaris nr. NH141
Naam De Eenhoorn
Bouwjaar 1776 of eerder
Type Paltrokmolen
Kenmerken Paltrokmolen
Functie Zaagmolen
Ligging Jaagpad nabij de Zuid-Schalkwijkerweg (ongenummerd), Haarlem
Rijksdriehoek X: 103959 Y: 485879
toon op kaartje
toon in Google Streetview
Gemeente Haarlem
Kadaster Gemeente Haarlem, sectie Y, nr. 537
Monumentennummer 19872
Landsch. waarde Niet al te groot door omringende bebouwing en begroeiing, al is de omgeving van de molen sterk verbeterd nadat in 2006 een groot ziekenhuis, dat ten zuidwesten van de molen stond, is afgebroken.
Eigenaar Gemeente Haarlem sinds 1963; daarvoor Ver. De Hollandsche Molen
Bedrijfsvaardigheid Maalvaardig
Omwentelingen 2009: 48.612
2010: 41.279
2011: 28.714
2012: 35.689
2013: 46.370
Bestemming Het zagen van hout, thans op vrijwillige basis
Molenaar Jos van Schooten / Joyce Beneker en anderen
Telefoon 06 - 20425824 / 023 - 5634193
Bezoekmogelijkheid Zaterdag en op afspraak

Foto: Willem Jans (14-10-2007).   
Constructie
Romp Zij- en achterwanden gedekt met conische planken; voorzijde in visgraatverband; geheel geteerd
Kap Gedekt met gepotdekselde planken; geheel geteerd
Vlucht 20,05 m.
Wiekenvorm Oud-Hollands
Wiekverbeteringen Deze molen heeft nooit een wiekverbetering ondergaan
Wiekenkruis
Fabrikaat Nummer Positie Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info Burgerg.n.buiten19671967aanw.20.05 m.
klik voor meer info Burgerg.n.binnen19671967aanw.20.05 m.
klik voor meer info Pot2410buiten19171928196620.00 m.
klik voor meer info Pot?binnen-1928196619,75 m.
Bovenas
Fabrikaat Nummer Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info ???1897?aanw.-
Kruiwerk Specifiek kruiwerk met 44 rollen; elektrische aandrijving (er is ook een kruihaspel met twaalf spaken)
Vang Deels losse, deels vaste Vlaamse blokvang uit vier stukken; binnenvangstok; trekvang; pal
Inrichting Drie zaagramen met twee sleden; twee winderijen
Overbrengingen Bovenwiel 75 kammen
Krukwiel (varkenswiel) 33 kammen, steek 9,5 cm.
Overbrengingsverhouding 1 : 2,27
Hoogte van de stelling: 2,80 m.
Versiering
Vergulde windvaan in de vorm van een eenhoorn.

Op de achterbalk een houten bord met daarop de naam van de molen.

Op de vulstukken om de bovenas is met grote letters geverfd: 'TJB 1897'. Mogelijk kreeg de molen in dat jaar deze as, waarover verder niets bekend is (de molen heeft, gezien diverse foto's, nog vrij lang met een houten as gedraaid).
Verwijzingen
Eigen website De Eenhoorn
Ten-Bruggencatenr. 02571
allemolens.nl zoek op Ten-Bruggencatenummer in allemolens.nl naar aanvullende informatie
Voorganger De Eenhoorn (1e), Haarlem
Geschiedenis
Reeds in de 17de eeuw stond er op deze plaats een houtzaagmolen. Een eerste aanwijzing in die richting kan een akte zijn waaruit blijkt dat Claes Folies zijn houtzaagmolen verkoopt aan: Aart Pietersz. woonachtig buiten Haarlem aan de Suidsijd op het Spaarne bij het huis dat gebroest (?) aldaar op grond van voorzegde Aart Pietersz. De notaris die de akte opmaakte woonde te Koog aan de Zaan, zodat verondersteld kan worden dat het hier een Zaanse molen betrof, hoewel uit Boorsmas Duizend Zaanse Molens niet is op te maken om welke molen het hier zou hebben gegaan.
De archivaris J.R. Persman kwam op grond van oude transport(=verkoop-)acten tot de conclusie, dat er rond 1640 een zaagmolen op deze plaats stond; ook op enkele kaarten uit die tijd staat reeds een 'saeghmolen' vermeld. Bij de restauratie van 1992-1993 werd in één van de vervangen delen van de kruivloer de inscriptie '23-8-1776' gevonden. Gezien de gehele constructie is het niet onmogelijk dat de molen inderdaad uit dat jaar dateert. In dat geval zou de huidige molen een opvolger zijn van een eerder gebouwd exemplaar.
Tot in de twintigste eeuw is er vrij weinig over de molen bekend, behalve enige namen van eigenaren.

Kort voor 1924 schijnt de molen een tijdje buiten gebruik te zijn geweest. De nieuwe periode van werkzaamheid was echter maar van korte duur, want al omstreeks 1926-1927 werd bij de molen een elektrische zagerij gebouwd. Even nog hebben beide tezamen gewerkt maar al spoedig werd de molen definitief stilgezet. Toen sloop dreigde is de molen in 1927 aangekocht door de Vereniging De Hollandsche Molen die hem op haar beurt in 1963 overdroeg aan de gemeente Haarlem.
In de jaren 1949-1957 is de molen overgedragen geweest aan de Stichting Nehim Molen De Eenhoorn.

De molen werd vanaf de restauratie in 1966/67 tot 1986 eens per maand in werking gesteld; in dat laatste jaar werd het beheer van de molen overgedragen aan de Stichting Molens Zuid-Kennemerland en sindsdien is de molen vaker in bedrijf.
Geleidelijkaan is het zaagwerk hersteld, waardoor rond 1990 weer gesproken kon worden van een maalvaardige molen.
In 1992/93 volgde nog flink herstel aan de hoofdconstructie, zoals de koningsstijl en de onderbouw.

Constructie
De Eenhoorn is een wat uitzonderlijke paltrok, omdat hij oorspronkelijk was uitgerust met vier in plaats van de gebruikelijke drie zaagramen. Daarom heeft hij, van voor naar achter gezien, ook een wat grote breedte. Later is het achterste zaagraam weggehaald om het vervolgens horizontaal op de zolder te laten meedraaien als pompraam, met een gewichtenbak ter verzwaring.
Aanvullingen
Over de naam:
Mogelijk is deze molen vernoemd naar Jacob Paulus Hoorn, die een flinke tijd eigenaar was.
Uniek aan deze molen:
De enige houtzaagmolen in Nederland met een vierslags-krukas (drieslag is veel gebruikelijker).

Van de nog bestaande paltrokken de enige met aan beide kanten van de stelling een loopbrug.
Literatuurverwijzingen:
Marcel Bulte, Het Schalkwijk van weleer. Schalkwijk en het dagelijkse leven tussen 1900 en 1960. Haarlem 1985.
P. Jongens e.a., 'Sterck en weldoortimmert', een kwart eeuw restaureren in Haarlem. Haarlem 1983.
J.R. Persman, 'Een houtsaaghmolen genaempt een palsrock voerende Den Eenhoorn', in: Jaarboek Vereniging Haerlem 1979 (Haarlem 1980) 47 - 58.
J.H. Grabandt-Pleging en P.E.M. Hammann, 'De molens aan het Spaarne', in: B.C. Sliggers (ed.), De loop van het Spaarne. (Haarlem 1987), 91 - 109.
A.G. van der Steur, 'Vijfenzeventig jaar op de bres voor de monumenten en het stadsschoon van Haarlem', in: Jaarboek Vereniging Haerlem 1977 (Haarlem 1978) 185 - 187.
Gerbrand de Vries, 'Een Besonder Creckwerk', Uitgeest 1986.
L. Middelkoop, 'De Eenhoorn, paltrok-houtzaagmolen'; Haarlem 1993

© Foto's: Abel van Loenen (14-10-2012).

© Foto's: Piet Glasbergen (22-10-2013).

© Foto's: Julius Meijer (13-10-2013).

© Van deze biotoop kan men nu alleen maar dromen....
Foto: C. Steenbergen (1920).

© De Eenhoorn met zeer luxe uitgevoerde makelaar.
Foto: Th.M. Hoog (1895).
Draag zelf bij

Laatst bijgewerkt: zondag 29 december 2013 | Tellerstand

bovenzijde Gebruiksvoorwaarden en auteursrechten    

zoek in database zoek op provincie Stuur een e-mail over molen De Eenhoorn, Haarlem-Schalkwijk home vorige pagina