Nederlandse Molendatabase
Gravenzande, 's-, Zuid-Holland
937
(stellingmolen)
1908
Stellingmolen
Achtkante Molen
Korenmolen
Naaldwijkseweg 119
2691 RD ‘s-Gravenzande
X: 70947 Y: 445829
toon op kaartje
toon in Google Streetview
Westland
Gemeente 's-Gravenzande, sectie L, nr. 3438
Stichting De 's-Gravenzandse Korenmolen
Tijdelijk niet maalvaardig (zie 'Geschiedenis')
2014: 21.736 (tot 7-02-2014...)
2013: 123.969
2012: 102.518
2011: 102.203
2010: 121.761
Het malen van graan, thans op vrijwillige basis
Marga Scheffer / Cock Weerheim / Jaap van der Kaaden
015-3696433
Voorlopig niet te bezichtigen.
Groot, domineert de dorpsbebouwing in sterke mate
ZH100
02773
18159
Constructie
Houten achtkant, gedekt met losanges, op gemetselde stenen onderbouw
Gedekt met dakleer
23.80 m.
Laatstelijk systeem Fauël met steekborden op beide roeden
Bij de grote restauratie van 1978 kreeg de molen op beide nieuwe roeden het systeem-Fauël (fokwieken) met steekborden. Voor die tijd was de molen Oud-Hollands opgehekt geweest.
Wiekenkruis
Fabrikaat Nummer Positie Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info Vaags 0279 binnen 2012 2012 2014 23.80
klik voor meer info Vaags 0280 buiten 2012 2012 2014 23.80
klik voor meer info Derckx 0248 buiten 1978 1978 2012 24.00
klik voor meer info Derckx 0249 binnen 1978 1978 2012 24.00
klik voor meer info Pot 1176 buiten 1879 1908 1978 24.00
Bovenas
Fabrikaat Nummer Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info Enthoven & Co, L.I. 0572 1870 1908 2014
46 houten rollen; kruihaspel
Losse Vlaamse blokvang uit vier stukken; vangbalk met haak; vangstok
Eén koppel 17der kunst- en twee koppel 16der (waarvan één elektrisch aangedreven) stenen op een maalstoel; buil; sleepluiwerk; elektrisch luiwerk; elektrisch aangedreven jacobsladder; mengketel; twee steenkranen
Bovenwiel 63 kammen
Bovenschijfloop 32 staven, steek 13,0 cm.
Spoorwiel 97 kammen
Steenschijfloop 16der steen 30 staven
Steenschijfloop 17der steen 31 staven, steek 10,0 cm.
Overbrengingsverhoudingen resp. 1 : 6,37 / 1 : 6,16
van de stelling: 6,25 m.
Eenvoudige baard, groen geverfd, wit afgebiesd, met het opschrift 'ANNO 1908'

Fraaie met konijnenbillen bewerkte "rietplanken"

Eenvoudige gevelsteen, ingemetseld boven de inrijpoort met de tekst:
GEDENKSTEEN
GELEGD DEN 1908
DOOR A. MAAT
OUD 5 JAAR
Verwijzingen
Geschiedenis
Reeds in 1318 kende de stad ’s-Gravenzande twee korenmolens: "De Voormolen", die ten tijde van de reformatie zou worden verwoest en "De Achtermolen", die al in 1270 bestond en gelegen was aan het einde van de huidige Molenstraat. De opvolger van deze molen, "De Fortuin" genaamd, brandde in 1879 af en werd niet meer herbouwd.
Mogelijk werd hierna, om toch te kunnen malen, het maalderijgebouwtje aan de Naaldwijkseweg gesticht, waarin een stoommachine lag die twee koppel stenen aan kon drijven. In 1903 kocht de vanuit Sliedrecht afkomstige Nijs Maat, grootvader van de laatste eigenaar Nijs Maat, deze maalderij aan.

In 1908 werd vergunning aangevraagd voor het bouwen van een "windbaliemolen" naast de maalderij. Men kocht hiervoor een tweedehands achtkant aan, afkomstig van de polder "Kerk en Zanen" te Alphen aan de Rijn, die daar in 1869 was gebouwd en door stoombemaling overbodig geworden.
Nijs Maat liet de molen plaatsen op een nieuw gemetselde achtkante, ruim zes meter hoge stenen onderbouw. De molen werd ingericht met drie koppel stenen, één voor tarwemeel en twee om veevoer te kunnen malen.
Op 4 februari 1909 was de molen maalvaardig, want op het spoorwiel staat met potlood geschreven: "De eerste steen gebild den 4de februari 1909 door L.H. Degenhart van Wateringen". Deze was destijds molenaarsknecht bij David Hoek op de "Windlust" te Wateringen en bekend als een zeer kundig scherper van molenstenen.

Aanvankelijk werd het lijf met zinken golfplaten bekleed. Dit beviel niet, waarna er een leien bedekking werd aangebracht. Dit komt bij molens maar zelden voor.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd een mengketel bijgeplaatst, die aanvankelijk door de wind en later door een elektromotor werd aangedreven. Later werd één van de koppels voerstenen uitsluitend elektrisch aangedreven en verdween de andere geheel om plaats te maken voor een silo.
Met het overgebleven windgedreven koppel tarwestenen bleef de molen nog  tot halverwege de zestiger jaren in bedrijf. Toen kwam de molen stil te staan en raakte in verval.

Het duurde tot 1978 voordat de molen uitwendig gerestaureerd werd. Het molenlijf werd flink onderhanden genomen en er kwamen een nieuwe stelling en wiekenkruis; dat laatste werd uitgerust met fokwieken.
Zo was de molen weer regelmatig in bedrijf tot ca. 2000. Uitwendig was de molen prima in orde, maar inwendig begon er steeds meer te mankeren en was de molen op een zeker moment ook niet meer maalvaardig.

In 2001/'02 onderging de molen een restauratie, waarbij het interieur grondig onderhanden werd genomen en de molen weer geheel maalvaardig werd. Helaas is bij die gelegenheid het maalderijgebouw, dat dus ouder dan de windmolen en bedrijfshistorisch bezien van groot belang was, afgebroken.

Begin 2012 werd het draaien van deze molen tijdelijk verminderd: beide uit 1978 daterende roeden bleken niet best meer. In november 2012 werden zij vervangen door nieuwe.
Inmiddels waren er ook plannen ontwikkeld om in en met de molen weer een maalbedrijf te starten en leek een zeer vaak malende molen een kwestie van tijd.

Zover kwam het helaas niet: op donderdag 6 februari 2014 brak omstreeks 22.00 uur tijdens het vangen de bovenas en als gevolg kwam het wiekenkruis op straat terecht. Gelukkig gebeurden hierbij geen persoonlijke ongelukken.
Snel na het ongeval werden de brokstukken aan de kant gebracht; de andere dag verwijderde molenmakerij Verbij diverse losgeraakte onderdelen en stabiliseerde het niet beschadigde deel van de stelling.
De oorzaak lijkt een breuk in de bovenas, die nooit eerder is opgemerkt omdat deze zich onder de vulstukken bevond. Het wiekenkruis is totaal vernield en de stelling voor ongeveer een kwart.
Uiteraard is de molen door dit drama tot nader order buiten bedrijf.

Inmiddels is een actie begonnen om de molen een as en wiekenkruis terug te geven. Ondertussen heeft de verzekeraar bepaald dat de schade niet gedekt is, omdat er geen sprake is van stormschade. Eind 2014 werd, deels door molenmakerij Verbij, deels door vrijwilligers namens de eigenaar, de stelling gecompleteerd en de (lichte) schade aan de molenromp hersteld.

Het spoorwiel is - opmerkelijk - een omgebouwd bovenwiel. Verder bleek dat, in tegenstelling tot wat in het ZH Molenboek van 1980 vermeld staat, het bovenwiel 63 en géén 64 kammen heeft. Dus is er géén 'zuivere' verhouding in de kap!
Aanvullingen

Deze molen heeft nooit een naam gehad, maar werd en wordt - naar de laatste particuliere eigenaar - wel aangeduid als 'de molen van Maat'. 

J.S. Bakker, 'Asbreuk molen 's-Gravenzande', in: Molenwereld 179 (2014) 95 - 99.
J.S. Bakker, 'De ongeluksas', in: Molenwereld 181 (2014) 186 - 189.
Overige foto's
(stellingmolen), Gravenzande,
© De (al enigszins gefatsoeneerde) ravage, enkele dagen na de asbreuk.
Foto: Leo Middelkoop (9-2-2014).
(stellingmolen), Gravenzande,
© Na het bizarre ongeval, waarbij de wieken compleet naar beneden kwamen, is de molen inmiddels hersteld. Het gevlucht en de as komen later aan de beurt.
Foto: Jos Dries (6-12-2014).
(stellingmolen), Gravenzande,
© Foto: Toby de Kok (26-4-2008).
(stellingmolen), Gravenzande,
© Foto's: Ton Koorevaar (18-8-2009).
(stellingmolen), Gravenzande,
© Onderste twee foto's: Frits Kruishaar (26-7-2009).
(stellingmolen), Gravenzande,
© Foto: Luc Ruijgt (7-7-2012).
(stellingmolen), Gravenzande,
© Foto: Luc Ruijgt (7-7-2012).
Draag zelf bij

Laatst bijgewerkt: zondag 8 maart 2015 | Tellerstand Gebruiksvoorwaarden en auteursrechten    
zoek in database zoek op provincie Stuur een e-mail over molen (stellingmolen), Gravenzande, home vorige pagina