Versiering

Eenvoudige baard, groen geverfd, wit afgebiesd, met de opschriften 'Stadsmolen' en daaronder 'Anno 1792'

Boven de (dichtgemetselde) oostelijke ingang is het Generaliteitswapen als een fraaie gevelsteen in reliëf aangebracht met een wapenschild met staande leeuw, pijlenbundel en zwaard in de poten. Onder het schild met gedekte kroon staat in een lint de spreuk: CONCORDIA RES PARVAE CRESCUNT. Dit hardstenen wapen heeft aan de onderzijde nog twee kanonslopen en een stapel kogels en aan beide zijkanten een zwaard, speer en twee vlaggen.
Boven de deurbogen van beide ingangen van de molen is een sluitsteentje met het jaartal 1792 aangebracht.
Op de groene baard met witte bies staat: STADSMOLEN ANNO 1792.

Verwijzingen

Ten-Bruggencatenr.

04196

Geschiedenis

Wanneer de eerste molen in Hulst gebouwd werd is niet bekend, wel dat in de 13e eeuw reeds een drietal getijdemolens in werking was om graan te malen. In de 14e eeuw bevindt zich hier een drietal windmolens en nog één getijdemolen.
Op een plattegrond van Hulst van omstreeks 1560 staan vier standerdmolens in de binnenstad en directe omgeving afgebeeld. Op deze plattegrond staat ook de voorganger van de huidige molen aan, welke zeer waarschijnlijk in de 14e eeuw op het huidige molenerf is gebouwd.
In 1596 werd deze molen bij een belegering van de stad zodanig zwaar beschadigd dat een nieuwe molen gebouwd moest worden. In 1645 gebeurde dit opnieuw.
De nieuw gebouwde molen werd tussen 1700 en 1750 verplaatst naar de Molenberg aan het eind van de Overdamstraat en vervangen door een houten standerdmolen. De Molenberg lag op de plaats waar in de jaren 1950 de Keldermanspoort werd opgegraven.

In 1792 werd de houten molen vervangen door de huidige ronde stenen stellingmolen. Daar de molen als onderdeel van de vesting staatseigendom was, werd hij 's Lands Molen genoemd. Bij de molen behoort een bakkerij met drie ovens, welke zich ondergronds bevinden. De toegang hiervan is echter dichtgemetseld, waardoor deze bakkerij met bijbehorend gangenstelsel niet toegankelijk is.
De eerste molenaar van de nieuwe molen was Victor de Schepper (waaraan nog een fraai opschrift in de molen herinnert).
De molen is tot ca. 1931 in bedrijf geweest; de laatste jaren met hulp van een gasmotor.
Na 1940 raakte de molen sterk in verval. In 1944 verdween de stelling en tot overmaat van ramp sloeg in 1954 de bliksem in en brak er brand uit. De schade bleef toen evenwel beperkt.
Dankzij ingrijpen van het gemeentebestuur vond in 1956 een grote restauratie plaats. Toen kreeg de molen de zeer toepasselijke naam 'Stadsmolen'. Ook werden op de nieuwe roeden Van Bussel stroomlijnwieken aangebracht. Dit laatste werd in de jaren zestig weer vervangen door Oudhollands tuig.
Eén koppel 15der kunststenen werd bij de restauratie van 1956 verwijderd, evenals een koekenbreker en een door een 20 PK gasmotor aangedreven maalstoel op de eerste zolder. Op deze zolder lag voorheen ook een pelsteen. Op de steenzolder zijn op 1 m. hoogte nog drie puntige nisjes voor het neerzetten van olielampen aanwezig.
Op de Stadsmolen hebben diverse molenaarsgeslachten gemalen, waaronder de familie Lybaart van 1850 tot 1879 en vervolgens tot 1931 de familie Mariman. De familie Helsland was tussen 1946 en 1954 de laatste particuliere eigenaar, waarna de gemeente Hulst de molen aankocht.

In 1976 en 1984 onderging de molen herstelwerkzaamheden; in 1994/95 werden kap en roeden grotendeels vernieuwd.

Op de begane grond staat nog een klein koppel stenen voor demonstratiedoeleinden. De elektrisch aangedreven buil om bloem te maken en een door windkracht aangedreven mengketel functioneren nog.
<!--[if !supportLineBreakNewLine]--><!--[endif]-->

Eigenaren van de molen waren:
de Generaliteit (1792-1794)
het Franse bezettingsleger (1794-1808)
B. en N. van Waesberghe (1808-1818)
Isaac Paasse (1818-1831)
D. van Wijk (1831-1832)
D. Minderhout (1832-1840)
familie Lybaart (1840-1859)
J. van Vessem (1859-1879)
de families Mariman en Van De Walle (1879-1931)
familie van Helsland (1931-1954)
Gemeente Hulst (vanaf 1954)

Aanvullingen

Over de naam:
De naam 'Stadsmolen' is gegeven ter gelegenheid van de restauratie van 1956; toen was de molen eigendom van de gemeente Hulst. Bij de bouw in 1792 was de molen, vanwege zijn ligging op een verdedigingswerk, eigendom van de staat en werd toen ''s Lands Molen' genoemd.

Overige wetenswaardigheden:
Een Vlaamse pal heeft geen kammen, maar is trapvormig uitgezaagd zodat het blok hout precies de contravorm van drie of vier kammen van het vangwiel heeft. Het is eenvoudiger dan een normale pal en ook véél sterker. Bij vóóruit draaien gaat hij ook vanzelf opzij.
In Hulst was deze pal bij een restauratie verwijderd(!) maar bleef los bewaard en kon zodoende later in ere worden hersteld.

Uniek aan deze molen:
Een van de weinige molens met een houten hoepelvang (de andere zijn Retranchement en Zuidzande)

---

Laatst bijgewerkt: woensdag 1 september 2010