Nederlandse Molendatabase  
IJlst, Fryslân
Database nr. 86
Inventaris nr. FR102
Naam De Rat
Bouwjaar 1828 / 1966
Type Stellingmolen
Kenmerken Achtkante molen
Functie Zaagmolen
Ligging Sneekerpad 16
8651 NE IJlst
Rijksdriehoek X: 171087 Y: 558447
toon op kaartje
toon in Google Streetview
Gemeente Súdwest Fryslân
Kadaster Gemeente IJlst, sectie C, nr. 688
Monumentennummer 39880
Landsch. waarde Zeer groot
Eigenaar Gemeente Súdwest Fryslân
Bedrijfsvaardigheid Maalvaardig
Bestemming Het zagen van hout, thans op vrijwillige basis
Molenaar S.P. Jellema en anderen
Telefoon 0515-532619 / 06-21617540
Bezoekmogelijkheid Zaterdag 9.00 - 17.00 uur
Van mei t/m september ook woensdag, donderdag en vrijdag 10.00 - 17.00 uur en op afspraak.

© Foto: Rob Pols (14-7-2007).   
Constructie
Romp Houten achtkant, gedekt met riet, op vierkante onderbouw met aangebouwde schuren
Kap Gedekt met riet
Vlucht 21,48 m.
Wiekenvorm Systeem Fauël met remkleppen op beide roeden
Wiekverbeteringen De molen heeft voor zijn onttakeling Oud-Hollandse ophekking gehad. Opmerkelijk is dat De Rat rond 1900 op beide roeden vlinderwieken (een soort dwarsgetuigd systeem) met zelfzwichting heeft gehad.
Na de uitwendige completering in de jaren zestig heeft De Rat eerst met Oud-Hollandse ophekking gestaan; in de jaren '70 is het systeem-Fauël (fokwieken) met remkleppen aangebracht.
Wiekenkruis
Fabrikaat Nummer Positie Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info Bremer/Dunning0241binnen19881989-21.48 m.
klik voor meer info Bremer/Dunning0242buiten19881989-21.48 m.
Bovenas
Fabrikaat Nummer Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info Sallandiag.n.?1966aanw.-
Kruiwerk Neutenkruiwerk, kruirad
Vang Vlaamse vang; vangbalk met haak; vangstok; trekvang
Inrichting Drie zaagramen met sleden en krabbelwerken en alle toebehoren
Overbrengingen Bovenwiel 59 kammen
Bovenbonkelaar 29 kammen, steek 13,0 cm.
Spilwiel 43 kammen
Krukwiel 40 staven, steek 11,0 cm.
Overbrengingsverhouding 1 : 2,19
Versiering
Eenvoudige baard, wit geverfd, met rood afgebiesde krullen, met de jaartallen '1711' en '1829'

Houten bord op één van de velden van de romp, met daarop de afbeelding van een rat.

Op bovenspanhoofden van de drie zaagramen, van groot naar klein, de volgende rijmpjes:

"Het zwaarste hout valt mij ten last
Maar ook niet zwaarder dan mij past"

"Door goed bestuur en kracht van wind
Zaag ik de bomen heel gezwind"

"Het lichtste hout valt mij ten deel
Maar zware sneden zaag ik ook nog veel".
Verwijzingen
Eigen website De Rat
Ten-Bruggencatenr. 03097 a
allemolens.nl zoek op Ten-Bruggencatenummer in allemolens.nl naar aanvullende informatie
Afkomstig uit De Walrot of De Rot, Zaandam-West
Geschiedenis
De molen is afkomstig uit de Zaanstreek en heette oorspronkelijk De Walrot (waterrat) of kortweg De Rot, gebouwd in 1711 als balkenzager.
Tot voor kort werd 1683 aangenomen als bouwjaar, maar onderzoek (2011) heeft aangetoond dat deze molen in 1711 in Zaandam werd gebouwd, als opvolger van een oudere molen.

Door de toenmalige economische groei in de agrarische sector was er in Friesland grote behoefte aan gezaagd hout. In de Zaanstreek was de houtindustrie de crisis, als gevolg van de Franse tijd, nog niet te boven en werden er molens voor de sloop te koop aangeboden. Zo kwam een Zaanse molen in Friesland terecht.
In 1828 werd begonnen met het herbouwen op een perceel grond aan de oostzijde van De Geeuw bij IJlst.
In 1859 kwam de molen in bezit van de familie Oppedijk. Deze firma heet nu Oberman-Oppedijk en is momenteel gevestigd in Heerenveen.
N.B. de complete inventaris van het kantoor van directeur/eigenaar Oppedijk is bewaard gebleven en te bezichtigen in het scheepvaartmuseum te Sneek.

In 1918 kwam een elektrische aandrijving en vervolgens werd er in de molen niet alleen gezaagd, maar ook graan gemalen. Later werden roeden en kap verwijderd.

Tot 1950 werd in de molenschuur elektrisch gezaagd. Sloop dreigde, maar door ingrijpen van de toenmalige gemeente IJlst werd de molen in 1966/1967 weer van kap en wieken voorzien. Hierbij werd nogal wat sloopmateriaal gebruikt: kap en bovenwiel waren afkomstig van de in 1959 gesloopte molen van de polder Scheemderzwaag (Gr.) en de bovenas kwam van De Monniksmolen te St. Jansklooster (inmiddels zelf weer geheel gerestaureerd).
Zagen kon 'De Rat' daarmee nog niet: bij de volgende grote restauratiefase (1976-1980) werd de molen weer geheel zaagvaardig gemaakt.

Overigens bevinden zich in de molen nog diverse constructiedelen die zeer oud moeten zijn, vermoedelijk zelfs van vóór 1711. Onder meer enige uitbrekers, stijlen van zaagschuur en weeg en onderslagen van de zaagvloer. Eén van de balken onder de zaagvloer is een oude staartbalk.

Op 19 april 2005 is op spectaculaire wijze de gehele kap vernieuwd. Deze grote klus eiste veel voorbereiding maar slaagde. De nieuwe kap is iets groter maar veel beter in proportie tot de rest van de molen dan de oude, die (zoals gezegd) voor een flink deel uit sloopmateriaal bestond.

Draaien doet deze molen zeer veel, waarbij vrijwel altijd wordt gezaagd.
Aanvullingen
Over de naam:
"De Rat" is een feitelijke voortzetting van de naam "De Walrot", zoals deze molen in zijn Zaanse periode (1711 - 1828) werd genoemd.

© Foto: René van der Meer (12-9-2013).

© Foto: Teake Visser (22-3-2014).
Draag zelf bij

Laatst bijgewerkt: maandag 24 maart 2014 | Foto

bovenzijde Gebruiksvoorwaarden en auteursrechten    

zoek in database zoek op provincie Stuur een e-mail over molen De Rat, IJlst home vorige pagina