Nederlandse Molendatabase
IJlst, Fryslân
86
De Rat
1828 / 1966
Stellingmolen
Achtkante molen
Zaagmolen
Sneekerpad 16
8651 NE IJlst
X: 171087 Y: 558447
toon op kaartje
toon in Google Streetview
Súdwest Fryslân
Gemeente IJlst, sectie C, nr. 688
Gemeente Súdwest Fryslân
Maalvaardig
Het zagen van hout, thans op vrijwillige basis
S.P. Jellema en anderen
0515-532619 / 06-21617540
Zaterdag 9.00 - 17.00 uur
Van mei t/m september ook woensdag, donderdag en vrijdag 10.00 - 17.00 uur en op afspraak.
Zeer groot
FR102
03097 a
39880
Constructie
Houten achtkant, gedekt met riet, op vierkante onderbouw met aangebouwde schuren
Gedekt met riet
21,48 m.
Systeem Fauël met remkleppen op beide roeden
De molen heeft voor zijn onttakeling Oud-Hollandse ophekking gehad. Opmerkelijk is dat De Rat rond 1900 op beide roeden vlinderwieken (een soort dwarsgetuigd systeem) met zelfzwichting heeft gehad.
Na de uitwendige completering in de jaren zestig heeft De Rat eerst met Oud-Hollandse ophekking gestaan; in de jaren '70 is het systeem-Fauël (fokwieken) met remkleppen aangebracht.
Wiekenkruis
Fabrikaat Nummer Pos. bouw Jaar Steek Positie Verdw. Lengte
klik voor meer info Bremer/Dunning 0241 binnen 1988 1989 binnen 21.48
klik voor meer info Bremer/Dunning 0242 buiten 1988 1989 buiten 21.48
Bovenas
Fabrikaat Nummer Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info Sallandia g.n. ? 1966 aanw.
Neutenkruiwerk, kruirad
Vlaamse vang; vangbalk met haak; vangstok; trekvang
Drie zaagramen met sleden en krabbelwerken en alle toebehoren
Bovenwiel 59 kammen
Bovenbonkelaar 29 kammen, steek 13,0 cm.
Spilwiel 43 kammen
Krukwiel 40 staven, steek 11,0 cm.
Overbrengingsverhouding 1 : 2,19
Eenvoudige baard, wit geverfd, met rood afgebiesde krullen, met de jaartallen '1711' en '1829'

Houten bord op één van de velden van de romp, met daarop de afbeelding van een rat.

Op bovenspanhoofden van de drie zaagramen, van groot naar klein, de volgende rijmpjes:

"Het zwaarste hout valt mij ten last
Maar ook niet zwaarder dan mij past"

"Door goed bestuur en kracht van wind
Zaag ik de bomen heel gezwind"

"Het lichtste hout valt mij ten deel
Maar zware sneden zaag ik ook nog veel".
Verwijzingen
Geschiedenis
De molen is afkomstig uit de Zaanstreek en heette oorspronkelijk De Walrot (waterrat) of kortweg De Rot, gebouwd in 1711 als balkenzager.
Tot voor kort werd 1683 aangenomen als bouwjaar, maar onderzoek (2011) heeft aangetoond dat deze molen in 1711 in Zaandam werd gebouwd, als opvolger van een oudere molen.

Door de toenmalige economische groei in de agrarische sector was er in Friesland grote behoefte aan gezaagd hout. In de Zaanstreek was de houtindustrie de crisis, als gevolg van de Franse tijd, nog niet te boven en werden er molens voor de sloop te koop aangeboden. Zo kwam een Zaanse molen in Friesland terecht.
In 1828 werd begonnen met het herbouwen op een perceel grond aan de oostzijde van De Geeuw bij IJlst.
In 1859 kwam de molen in bezit van de familie Oppedijk. Deze firma heet nu Oberman-Oppedijk en is momenteel gevestigd in Heerenveen.
N.B. de complete inventaris van het kantoor van directeur/eigenaar Oppedijk is bewaard gebleven en te bezichtigen in het scheepvaartmuseum te Sneek.

In 1918 kwam een elektrische aandrijving en vervolgens werd er in de molen niet alleen gezaagd, maar ook graan gemalen. Later werden roeden en kap verwijderd.

Tot 1950 werd in de molenschuur elektrisch gezaagd. Sloop dreigde, maar door ingrijpen van de toenmalige gemeente IJlst werd de molen in 1966/1967 weer van kap en wieken voorzien. Hierbij werd nogal wat sloopmateriaal gebruikt: kap en bovenwiel waren afkomstig van de in 1959 gesloopte molen van de polder Scheemderzwaag (Gr.) en de bovenas kwam van De Monniksmolen te St. Jansklooster (inmiddels zelf weer geheel gerestaureerd).
Zagen kon 'De Rat' daarmee nog niet: bij de volgende grote restauratiefase (1976-1980) werd de molen weer geheel zaagvaardig gemaakt.

Overigens bevinden zich in de molen nog diverse constructiedelen die zeer oud moeten zijn, vermoedelijk zelfs van vóór 1711. Onder meer enige uitbrekers, stijlen van zaagschuur en weeg en onderslagen van de zaagvloer. Eén van de balken onder de zaagvloer is een oude staartbalk.

Op 19 april 2005 is op spectaculaire wijze de gehele kap vernieuwd. Deze grote klus eiste veel voorbereiding maar slaagde. De nieuwe kap is iets groter maar veel beter in proportie tot de rest van de molen dan de oude, die (zoals gezegd) voor een flink deel uit sloopmateriaal bestond.

Draaien doet deze molen zeer veel, waarbij vrijwel altijd wordt gezaagd.
Aanvullingen

"De Rat" is een feitelijke voortzetting van de naam "De Walrot", zoals deze molen in zijn Zaanse periode (1711 - 1828) werd genoemd.
Overige foto's
De Rat, IJlst, Foto: René  van der Meer (12-9-2013).
© Foto: René van der Meer (12-9-2013).
De Rat, IJlst, Foto: Teake Visser (22-3-2014).
© Foto: Teake Visser (22-3-2014).

Bezoek allemolens.nl voor historische foto’s van deze molen.
Draag zelf bij

Laatst bijgewerkt: dinsdag 21 juli 2015 Gebruiksvoorwaarden en auteursrechten    
zoek in database zoek op provincie Stuur een e-mail over molen De Rat, IJlst home vorige pagina