Nederlandse Molendatabase
Wijk bij Duurstede, Utrecht
Database nr. 855
Inventaris nr. UT024
Ten-Bruggencatenr. 00084
Naam Rijn en Lek
Bouwjaar 1659 / 1730c; onderbouw 14e eeuw
Type Stellingmolen
Kenmerken Ronde stenen molen
Functie Korenmolen
Ligging Dijkstraat 23
3961 AA Wijk bij Duurstede
Rijksdriehoek X: 152405 Y: 442562
toon op kaartje
toon in Google Streetview
Gemeente Wijk bij Duurstede
Kadaster Gemeente Wijk bij Duurstede, sectie B, nr. 1413
Monumentennummer 39683
Landsch. waarde Bijzonder groot; zeer goed in de wind en het zicht gelegen
Eigenaar Vereniging De Hollandsche Molen sinds 1929
Bedrijfsvaardigheid Maalvaardig
Bestemming Het malen van graan, thans op vrijwillige basis
Molenaar Josien de Vries / Camiel Damen / Han Mulder
Telefoon 0343-578508
Bezoekmogelijkheid In principe zaterdag en zondag 13.30 - 17.00 uur

Naast de molen een lunchcafe en kadowinkel, met meelverkoop, open van dinsdag tot en met zondag. Geëxploiteerd door Abrona, een zorgorganisatie voor mensen met een verstandelijke handicap. Naast veel zelfgemaakte producten worden hier kadoartikelen uit de diverse ateliers van Abrona, verkocht.

© Foto: Christina Zoet (18-4-2010).
Constructie
Romp Ronde stenen molen op vierkante stenen onderbouw
Kap Gedekt met riet
Vlucht 24,00 m.
Wiekenvorm Oud-Hollands
Wiekverbeteringen Op deze molen is nooit een wiekverbetering toegepast.
Wiekenkruis
Fabrikaat Nummer Positie Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info Buurma/Naaijer0336buiten19971998aanw.24.00 m.
klik voor meer info Buurma/Naaijer0337binnen19971998aanw.24.00 m.
klik voor meer info Franseng.n.buiten19301930?195924.40 m.
klik voor meer info Franseng.n.binnen19301930?196024.00 m.
klik voor meer info Pot1773buiten18961960199824.04 m.
klik voor meer info Pot1774binnen18961960199823.82 m.
Bovenas
Fabrikaat Nummer Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info De Prins van Oranje?18741874?aanw.05.93 m.
Kruiwerk Engels met 36 rollen; kruihaspel
Vang Losse Vlaamse blokvang uit vier stukken; vangbalk met haak; vangstok; kneppel; pal
Inrichting Eén koppel 17der en één koppel 16der kunststenen; twee sleepluiwerken (incompleet); borstelbuil (op eerste zolder)
Overbrengingen Bovenwiel 74 kammen
Bovenschijfloop 35 staven
Spoorwiel 94 kammen
Steenschijflopen 28 staven
Overbrengingsverhouding 1 : 7,01
Versiering
Aardige baard, donkergroen geverfd, wit afgebiesd, met op aparte witte fonds in rood de opschriften "1659" "1997" en daaronder "Rijn" "&" "Lek".

Gevelsteen met een (inmiddels moeilijk leesbare) tekst, geplaatst na de overname van deze molen door "De Hollandsche Molen".
Verwijzingen
Eigen website Rijn en Lek
allemolens.nl zoek in allemolens.nl naar aanvullende informatie
Geschiedenis
De korenmolen Rijn en Lek is oorspronkelijk gebouwd als runmolen. Eén molen ter plaatse, bekend geworden als "de Molen van Ruysdael" had namelijk als enige aldaar het maalrecht, zodat er geen andere korenmolens in Wijk bij Duurstede mochten worden gebouwd. Run is fijngemalen eikenschors dat in het proces van het leerlooien als grondstof wordt gebruikt. Maar al heel lang (onbekend is, hoe lang) is deze molen als korenmolen ingericht.

De stadspoort waar de molen op is gebouwd, is zelf rond 1370 gebouwd en heette de Leutertoren. Later is deze verbouwd tot kleine stadspoort, enkel geschikt voor voetgangers. Pas in 1654 (dus vrij kort voor de bouw van de molen) is de Leutertoren definitief tot stadspoort verbouwd. De Leuterpoort zelf was voorzien van twee voorpoorten, die in 1872 werden afgebroken. Op een enkele oude foto zijn zij nog te zien.

Die verbouwing uit 1872 was bepaald niet de laatste die deze stadspoort met molen onderging: in 1964 werd de gehele buitenste schil van molen en poort verwijderd en ingeboet met een hardere baksteen. Daarmee zijn uitwendig veel details verloren gegaan. Aan de zuidoostzijde in de poort verdween het luik. Nu bevindt zich daar de gevelsteen ter herinnering van het herstel en aankoop door DHM in.
In de poort zijn op straatniveau ook veel wijzigingen aangebracht. Tenslotte verdween het trappenhuis aan de noordoostzijde. Via een buitentrap kon men door een luik in de stelling de molen betreden.
Het pleisterwerk op de molenromp (over de westelijke helft) en de gehele poort verdween eveneens in 1964: toen werd de buitenste schil opnieuw ingeboet met nieuwe kloostermoppen. Technisch gezien is toen goed werk geleverd, maar op historisch vlak is er veel verloren gegaan.
Verhoging van de molen moet rond 1730 plaatsgevonden hebben. Toentertijd was steenfabrikant J. Pelt eigenaar. De kap is behoorlijk vertimmerd is en hoogstwaarschijnlijk oorspronkelijk kleiner geweest. Dit doet vermoeden dat de molen is vergroot en romp en kap op elkaar zijn aangepast. Zo is gebleken dat het (zeer grote) bovenwiel niet voor déze kap is gemaakt. De voeghouten zijn namelijk verder uit elkaar geplaatst om dit wiel meer ruimte te geven.
Een andere merkwaardigheid is de zeer lage positie van de donsbalk, recht boven het kaar van één van de koppels stenen. Deze constructie is van latere datum: een eerdere donsbalk was duidelijk dunner.
De balken waarin de steenspillen zijn gelagerd vormen een ‘houtje-touwtje-constructie’, die in het algemeen niet door molenmakers werd toegepast. Ook zijn in de loop der tijd vensters van ramen en deuren gewijzigd en/of toegevoegd.

Gezien het grote formaat van het bovenwiel kan aangenomen worden dat dit ooit rechtstreeks de runsteen aandreef. Begin 19e eeuw (vóór 1819) is men ook graan gaan malen toen de Buitenmolen, de standerdmolen op de hoek van de Steenstraat en de Veldweg, verdween.
Let wel: tussen 1814 en 1819 is voor ƒ 4000,- vertimmerd aan de molen. In die tijd kostte een nieuwe molen ca. ƒ 5000,-, dus moet er zeer veel uitgevoerd zijn. Waarschijnlijk is toen een koningspil met spoorwiel aangebracht met daarop vier koppel stenen. Eén ervan was nog een runsteen en lag waarschijnlijk op de maalzolder (hier op stellinghoogte).
Op enkele schilderijen uit de 18e eeuw is nog een kuip met keerschijven te zien. Het is bekend dat er in het verleden flinke reparaties hebben plaatsgevonden aan de kap. Mogelijk is tussen 1814 en 1819 ook de kruivloer met kuip vervangen. De huidige kuip is hoe dan ook zeer oud.

De Rijn en Lek is een voorbeeld van de overgang van het zware stenen molentype, tegenwoordig torenmolen genaamd, naar iets lichtere, voornamelijk conisch gebouwde stenen molens. Er zijn overeenkomsten met torenmolen "De Zwaan" te Lienden. Saillant detail: bij de bouw van die molen was een molenmeester uit Wijk bij Duurstede betrokken.

Het heeft er even naar uitgezien, dat de "Rijn en Lek" het tweede kwart van de 20ste eeuw niet zou halen: in 1924 stond de molen te koop en dreigde de sloop. Een plaatselijk comité verzette zich hiertegen en stelde in 1929 de jonge Vereniging De Hollandsche Molen in staat om molen en poort aan te kopen.
In 1930 werd een eerste restauratie uitgevoerd, waarbij twee nieuwe Fransen-roeden werden gestoken.

Op 7 januari 1959 brak tijdens het malen de buitenroede. De schade werd vrij snel hersteld, maar helaas niet goed. Twee Potroeden, afkomstig van De Nijverheid te Erp, werden gestoken. Met roeden die, om hier te passen, twee meter waren ingekort, bleek de molen vervolgens niet vooruit te branden! Blijkbaar waren de hekkengaten niet of niet goed bijgestoken. In 1985 werd - met voorlopig succes - aan dit probleem gewerkt, maar pas sinds 1998, nadat nieuwe gelaste roeden werden gestoken, kan er echt weer goed worden gemalen.

Bij een schilderbeurt in 2010 werden enkele kleuren weer gewijzigd naar de situatie vóór de laatste restauratie, nl. voorkeuvelens en windborden donkergroen, de voorzomen wit en op de roeden witte boorden bij de as.

Eind tachtiger jaren werd er een elektrisch hulpgemaal geplaatst, waardoor de levering van meel aan diverse bakkers beter gegarandeerd kon worden. Later is dit ondergebracht in de molen van Cothen.
De molen heeft een dubbel luiwerk. Eén voor recht naar beneden; deze komt uit in de poort (tegenwoordig onhandig en gevaarlijk!). Het tweede diende om vanuit de naast de molen gelegen schuur te luien. Na het beëindigen van het bedrijf werd de schuur apart verkocht; na aankoop door DHM werd de oude verbinding jammer genoeg niet meer hersteld. Ook zijn de twee gaffelwielen die deze luiwerken vroeger hadden, thans niet meer aanwezig.
Eveneens is nog maar kort geleden een silo verdwenen, die in de jaren '30 was aangelegd en waarvoor toen een extra luizolder werd aangebracht.
De molenschuur heeft twee verdiepingen; een op dijkhoogte, een op straatniveau.
Aanvullingen
Over de naam:
De molen staat vlakbij de splitsing van de Lek en de Kromme Rijn.
Uniek aan deze molen:
De enige molen in Nederland die gebouwd is op een stadspoort.

Tal van aparte constructiedetails (zie 'Geschiedenis') wijzen erop dat deze molen 'op zichzelf staat' en zich eigenlijk niet laat vergelijken met welke andere stenen molen in Nederland ook.
Trivia:
Het geheim van de merkwaardige nis in de molen is onlangs ontdekt door Nico Jurgens. Het betreft een plee uit de tijd, dat de molen nog niet bestond en de Leuterpoort nog alleen als stadspoort diende!
Literatuurverwijzingen:
Nico Jurgens, Wijk bij Duurstede, molen Rijn en Lek, in: Molens 70 (2003) pp. 22- 25.
F. Gaasbeek, De molen Rijn en Lek te Wijk bij Duurstede. Wereldberoemd dankzij een misvatting. (Hilversum 2010).
Overige foto's

© Foto: Frank Hendriks (23-9-2007).

© Foto: Ton Koorevaar (25-7-2012).

© Foto: Ton Koorevaar (25-7-2012).

© Foto: Frank Hendriks (20-9-2010).

© Foto: n.b. (verzameling Rob Pols).
Draag zelf bij

Laatst bijgewerkt: zaterdag 20 december 2014 | GeschiedenisGebruiksvoorwaarden en auteursrechten    

zoek in database zoek op provincie Stuur een e-mail over molen Rijn en Lek, Wijk bij Duurstede home vorige pagina