Nederlandse Molendatabase  
Wijk bij Duurstede, Utrecht
Database nr. 855
Inventaris nr. UT024
Naam Rijn en Lek
Bouwjaar 1659; onderbouw 14e eeuw
Type Stellingmolen
Kenmerken Ronde stenen molen
Functie Korenmolen
Ligging Dijkstraat 23
3961 AA Wijk bij Duurstede
Rijksdriehoek X: 152405 Y: 442562
toon op kaartje
toon in Google Streetview
Gemeente Wijk bij Duurstede
Kadaster Gemeente Wijk bij Duurstede, sectie B, nr. 1413
Monumentennummer 39683
Landsch. waarde Bijzonder groot; zeer goed in de wind en het zicht gelegen
Eigenaar Vereniging De Hollandsche Molen sinds 1929
Bedrijfsvaardigheid Maalvaardig
Omwentelingen 2009: 255.741
Bestemming Het malen van graan, thans op vrijwillige basis
Molenaar Josien de Vries / Camiel Damen / Han Mulder
Telefoon 0343-578508
Bezoekmogelijkheid In principe zaterdag en zondag 13.30 - 17.00 uur

Naast de molen een lunchcafe en kadowinkel, met meelverkoop, open van dinsdag tot en met zondag. Worden gexploiteerd door Abrona, een zorgorganisatie voor mensen met een verstandelijke handicap. Naast veel zelfgemaakte producten worden kadoartikelen, die door de diverse ateliers van Abrona gemaakt worden, verkocht. Daarnaast wordt het meel, wat in de molen gemalen wordt, hier verschept, creatief verpakt en verkocht in diverse brood- cake- en koekmixen.

© Foto: Christina Zoet (18-4-2010).   
Constructie
Romp Ronde stenen molen op vierkante stenen onderbouw
Kap Gedekt met riet
Vlucht 24,00 m.
Wiekenvorm Oud-Hollands
Wiekverbeteringen Op deze molen is nooit een wiekverbetering toegepast.
Wiekenkruis
Fabrikaat Nummer Positie Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info Buurma/Naaijer0336buiten19971998aanw.24.00 m.
klik voor meer info Buurma/Naaijer0337binnen19971998aanw.24.00 m.
klik voor meer info Franseng.n.buiten19301930?195924.40 m.
klik voor meer info Franseng.n.binnen19301930?196024.00 m.
klik voor meer info Pot1773buiten18961960199824.04 m.
klik voor meer info Pot1774binnen18961960199823.82 m.
Bovenas
Fabrikaat Nummer Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info De Prins van Oranje?18741874?aanw.05.93 m.
Kruiwerk Engels met 36 rollen; kruihaspel
Vang Losse Vlaamse blokvang uit vier stukken; vangbalk met haak; vangstok; kneppel; pal
Inrichting En koppel 17der en n koppel 16der kunststenen; twee sleepluiwerken (incompleet); borstelbuil (op eerste zolder)
Overbrengingen Bovenwiel 74 kammen
Bovenschijfloop 35 staven
Spoorwiel 94 kammen
Steenschijflopen 28 staven
Overbrengingsverhouding 1 : 7,01
Verwijzingen
Eigen website Rijn en Lek
Ten-Bruggencatenr. 00084
allemolens.nl zoek op Ten-Bruggencatenummer in allemolens.nl naar aanvullende informatie
Geschiedenis
De korenmolen Rijn en Lek is oorspronkelijk gebouwd als runmolen. En molen ter plaatse, bekend geworden als "de Molen van Ruysdael" had namelijk het maalrecht, zodat er geen andere korenmolens in Wijk bij Duurstede mochten worden gebouwd. Run is fijngemalen eikenschors dat in het proces van het leerlooien als grondstof wordt gebruikt. Maar al heel lang (onbekend is, hoe lang) is de molen als korenmolen ingericht.

De stadspoort waar de molen op is gebouwd, is zelf rond 1370 gebouwd en heette de Leutertoren. Later is deze verbouwd tot kleine stadspoort, enkel geschikt voor voetgangers. Pas in 1654 (dus vrij kort voor de bouw van de molen) is de Leutertoren definitief tot stadspoort gebouwd.
De Leuterpoort zelf was voorzien van twee voorpoorten. Deze verdwenen in 1872. Op een enkele oude foto zijn de voorpoorten nog zichtbaar.
In 1964 werd de gehele buitenste schil van molen en poort verwijderd en ingeboet met een hardere baksteen. Daarmee zijn uitwendig veel details verloren gegaan. Aan de zuidoostzijde in de poort verdween het luik. Nu bevindt zich daar de gevelsteen ter herinnering van het herstel en aankoop door DHM in.
In de poort zijn op straatniveau ook veel wijzigingen aangebracht. Tenslotte verdween het trappenhuis aan de noordoostzijde. Via een buitentrap kon men door een luik in de stelling de molen betreden.
Het pleisterwerk op de molenromp (over de westelijke helft) en de gehele poort verdween eveneens in 1964. Toen is de buitenste schil opnieuw ingeboet met nieuwe kloostermoppen. Technisch gezien heeft men toen goed werk geleverd, maar op het historisch vlak is er erg veel verloren gegaan.

Verhoging van de molen vond plaats rond 1730. De molen was toen eigendom van steenfabrikant J. Pelt. Het feit dat de kap behoorlijk vertimmerd is en hoogstwaarschijnlijk van oorsprong kleiner is geweest, doet vermoeden dat de molen later is vergroot en dat romp en kap aan elkaar werden aangepast.
Uit onderzoek is gebleken dat de kap tweedehands moet zijn en dat het (zeer grote) bovenwiel niet voor dze kap is gemaakt. De voeghouten werden namelijk verder uit elkaar geplaatst om zo het bovenwiel meer ruimte te geven. Een andere merkwaardigheid is de zeer lage positie van de donsbalk, recht boven het kaar van n van de koppels stenen. Deze constructie is van latere datum: een eerdere donsbalk was duidelijk dunner.
De balken waarin de steenspillen zijn gelagerd vormen een zogenaamde houtje-touwtje-constructie, die in het algemeen niet door molenmakers werd toegepast. Ook zijn in de loop der tijd vensters van ramen en deuren gewijzigd en/of toegevoegd.

Gezien het grote formaat van het aswiel kan aangenomen worden dat dit voorheen rechtstreeks de runsteen aandreef. Begin 19e eeuw (vr 1819) is men ook graan gaan malen toen de Buitenmolen (standerdmolen op de hoek van de Steenstraat en de Veldweg verdween).
Let wel: in de periode 1814-1819 is er voor 4000,- vertimmerd aan de molen. In die tijd kostte een nieuwe molen ca. 5000,-, dus er moet zeer veel uitgevoerd zijn. Waarschijnlijk is toen een koningsspil met spoorwiel aangebracht waarbij vier koppel stenen geplaatst zijn. En ervan was nog een runsteen en lag waarschijnlijk op de maalzolder (stellingniveau). Op oudere platen (schilderijen uit eind 18e eeuw) zie je nog een kuip met keerschijven. Het is bekend dat er in het verleden flinke reparaties hebben plaatsgevonden aan de kap. Mogelijk is toen de kruivloer met kuip ook vervangen. De huidige keerkuip is in ieder geval zeer oud.

De Rijn en Lek is een uniek voorbeeld van de overgangsvorm van torenmolen naar conisch gebouwde stenen molens. Er zijn overeenkomsten met De Zwaan in Lienden. Saillant detail is dat bij de bouw van die laatste torenmolen een molenmeester uit Wijk bij Duurstede was betrokken.

In 1924 stond de Rijn en Lek te koop en dreigde sloop van deze unieke molen. Een plaatselijk comit verzette zich hiertegen en stelde in 1929 de jonge Vereniging De Hollandsche Molen in staat om molen en poort aan te kopen. In 1930 werd een eerste restauratie uitgevoerd, waarbij twee nieuwe Fransen-roeden werden gestoken.

Op 7 januari 1959 brak tijdens het malen de buitenroede. De schade werd vrij snel hersteld, maar helaas niet goed. Twee Potroeden, afkomstig van De Nijverheid te Erp, werden gestoken. Met deze roeden, die om in deze molen te passen twee meter waren ingekort, bleek de molen vervolgens niet vooruit te branden! Blijkbaar waren de hekkengaten niet of niet goed bijgestoken. In 1985 werd aan dit probleem gewerkt, met redelijk succes, maar pas in 1998, toen de molen nieuwe gelaste roeden kreeg, ging het echt weer goed.

Bij een schilderbeurt in 2010 werden enkele kleuren weer gewijzigd naar de situatie vr de laatste restauratie, nl. het voorkeuvelens geheel donkergroen, de windborden donkergroen en de voorzomen wit en op de roeden witte boorden bij de as.

Eind tachtiger jaren werd er een elektrisch hulpgemaal geplaatst, waardoor de leveringen van meel aan diverse bakkers beter gegarandeerd kon worden. Later werd dit ondergebracht in de molen van Cothen.
De molen heeft een dubbel luiwerk. En voor recht naar beneden; deze komt uit in de poort (onhandig en gevaarlijk!). Een ander luiwerk diende om vanuit de naast de molen gelegen schuur te luien. Na het beindigen van het bedrijf werd de schuur apart verkocht; na aankoop door DHM werd de oude verbinding jammer genoeg niet meer hersteld.
De molenschuur heeft twee verdiepingen; een op dijkhoogte, een op straatniveau.
Aanvullingen
Over de naam:
De molen staat vlakbij de splitsing van de Lek en de Kromme Rijn.
Uniek aan deze molen:
De enige molen in Nederland die gebouwd is op een stadspoort.

Tal van aparte constructiedetails (zie 'Geschiedenis') wijzen erop dat deze molen tamelijk 'op zichzelf staat' en zich niet laat vergelijken met andere stenen molens in Nederland.
Trivia:
Het geheim van de merkwaardige nis in de molen is onlangs ontdekt door Nico Jurgens. Het betreft een plee uit de tijd, dat de molen nog niet bestond en de Leuterpoort nog alleen als stadspoort diende!
Literatuurverwijzingen:
F. Gaasbeek, De molen Rijn en Lek te Wijk bij Duurstede. Wereldberoemd dankzij een misvatting. (Hilversum 2010)

Molens nr. 70, mei 2003.

© Foto: Frank Hendriks (23-9-2007).

© Foto: Ton Koorevaar (25-7-2012).

© Foto: Ton Koorevaar (25-7-2012).

© Foto: Frank Hendriks (20-9-2010).

© Foto: n.b. (verzameling Rob Pols).
Draag zelf bij

Laatst bijgewerkt: donderdag 5 september 2013 | Foto

bovenzijde Gebruiksvoorwaarden en auteursrechten    

zoek in database zoek op provincie Stuur een e-mail over molen Rijn en Lek, Wijk bij Duurstede home vorige pagina