Versiering

Eenvoudige baard, donkergroen geverfd, wit afgebiesd, met het opschrift 'De Nieuwe Molen' en in heel kleine cijfers het jaartal '19' '85'

Zeer sierlijke windvaan in de vorm van een zeilschip

Hoog op de romp is in grove cijfers het bouwjaar '1911' afgebeeld.

Verwijzingen

Eigen website	De Nieuwe Molen
Ten-Bruggencatenr.	00757
allemolens.nl	zoek op Ten-Bruggencatenummer in allemolens.nl naar aanvullende informatie
Voorganger	De Nieuwe Molen, Veenendaal

Geschiedenis

In april 1593 gaven de Staten van Gelderland toestemming voor de bouw van een korenmolen in Gelders-Veenendaal. De eigenaren van de Stichtse molen tekenden hier onmiddellijk verzet tegen aan. De nieuwe molen zou namelijk geplaatst worden aan de Veldgensgraaf (de huidige Nieuweweg), pal op de grens van beide provincies, waardoor de afstand tussen de beide molens minder werd dan de met de Utrechtse Staten afgesproken halve mijl. De Staten van Gelderland hadden aan deze bepaling evenwel geen boodschap: die was in 1563 uitgegeven toen koning Filips II landsheer over beide gewesten was. Nu echter waren beide Statencolleges soeverein in hun eigen provincie. Utrecht had buiten zijn provinciegrenzen niets te vertellen, en Gelderland kon binnen zijn grenzen een molen laten bouwen waar het maar wilde.
Gelderland kreeg, zij het na enige vertraging, zijn zin: de standerdmolen werd op de beoogde plaats gebouwd. De lokatie was gunstig: een zandige ondergrond en iets hoger gelegen dan de omgeving. Wanneer de bouw precies plaatsvond, is niet bekend; in jeder geval kort na 1620 (op kaarten uit dat jaar staat hij niet afgebeeld), mogelijk in 1623. Deze molen werd bekend als de Gelderse of Nieuwe Molen. De afstand tussen de Oude en de Nieuwe Molen bedroeg ongeveer 750 m.
Vanaf ongeveer 1630 is de familie Van Eden al eigenaar van de Nieuwe Molen. In volgorde: 1630 Dirk, dan Maas, dan Brand, dan Gijsbert en in 1773 trouwde Jan van Eden met Jannetie Schoonderbeek. De jongste zoon Gerrit (1814-1881) werd eigenaar van de molen. Hij trouwde met Judikje den Dolder. Uit dit gezin werden zeven kinderen geboren van wie de zonen het molenaarsvak leerden. Eén zoon; Jan Jacob, kocht op 3 augustus 1891 molen De Vriendschap van Nicolaas Wolfswinkel uit Amersfoort. Deze molen was gebouwd door Wessel Klomp in 1872, waarschijnlijk molenaar te Stichts Veenendaal. De andere twee zoons Gerrit en Jacob, met een ongetrouwde zuster Jaantje bleven met moeder Judikje (overl. in 1912) op de molen.

Gerrit besloot de oude standerdmolen te laten afbreken en een nieuwe grote ronde stenen stellingmolen te bouwen. Het wiekenkruis van de nieuwe molen was 7 meter hoger dan bij de standerdmolen. Om kosten te besparen werden kap en kruivloer van een gesloopte achtkante binnenkruier-poldermolen in Noord Holland gebruikt. Omdat een kap van een binnenkruier doorgaans zeer groot in doorsnede is, moest de gemetselde romp daarop aangepast worden: deze werd dus erg breed. Dit feit had als voordeel dat er veel meer bedrijfs- en opslagruimte beschikbaar kwam dan gebruikelijk in een stellingmolen.

Na de dood van Gerrit van Eden in 1924 werd de molen verkocht aan Harm van Eden, zoon van Jan Jacob, molenaar op molen De Vriendschap. Harm heeft volop gemalen tot in de tweede wereldoorlog. Tijdens de oorlog viel de molen onder de voedselvoorziening, zodat iedereen daar zijn koren kon laten malen.
Eén van de drie koppels stenen werd in 1943 uit de molen verwijderd en in de schuur naast de molen verplaatst, om daar tijdens de laatste oorlogsjaren cokes te malen. Dit was weer nodig om de weinige auto's die nog konden rijden van brandstof te voorzien.

Na 1945 is de windkracht van minder betekenis geworden. De mengvoederindustrie begon zich enorm te ontwikkelen. Steeds meer soorten grondstoffen moesten er gebruikt worden, die moeilijk voor de stenen te malen waren. Zodoende werd er een electrische hamermolen met mengketel in de molen geplaatst en dat was de oorzaak dat de molen stil kwam te staan. Rond 1952 was de toestand slecht; zo was de stelling deels verdwenen. In 1954 volgde een grote herstelbeurt.

De zoon van Harm van Eden is niet in het vak gebleven en heeft in 1970 de molen aan de gemeente Veenendaal verkocht. De gemeente heeft de molen later overgedragen aan Stichting De Utrechtse Molens. Sinds de molen in handen is van de SDUM, is er op vrijwillige basis veel gemalen, onder meer voor enkele bakkers en andere vaste afnemers in Veenendaal maar ook voor verkoop aan particulieren.

Op zaterdag 9 maart 2002 overkwam deze molen een groot ongeluk, toen deze in een korte maar hevige bui terechtkwam en als gevolg de bovenas brak. Resultaat: wiekenkruis totaal vernield, grote schade aan en in de kap en de lange spruit gebroken. De stelling raakte licht beschadigd. Het wiekenkruis kwam bovenop het huisje naast de molen terecht, maar de bewoners - die thuis waren - kwamen met de schrik vrij.
 
In 2003 is met het herstel begonnen; op 11 december 2003 zijn de grotendeels vernieuwde kap geplaatst en nieuwe roeden gestoken.

Vanwege ingrijpend herstel aan de stenen romp is de molen halverwege 2010 enige tijd gesloten geweest: de oude fundering werd blootgelegd, om een nieuwe betonnen fundering te kunnen maken. In maart 2011 was het herstel zover gevorderd, dat de molen weer draaivaardig was.

In de molen wordt tegenwoordig veel rogge voor enkele bakkers gemalen.

Aanvullingen

Over de naam:
Voor 1911 stond op dezelfde plaats een standerdmolen met dezelfde naam. Sinds mensenheugenis hebben in Stichts en Gelders Veenendaal twee molens gestaan: een standerdmolen op de Molenpol (bij de huidige Molenstraat) bekend onder de naam Oude (of Stichtse) Molen op Utrechts gebied en de Nieuwe Molen, een standerdmolen, waar nu de huidige stenen stellingmolen staat, op Gelders gebied.

---

Laatst bijgewerkt:	zaterdag 4 mei 2013 | Tellerstand