Nederlandse Molendatabase  
Cabauw, Utrecht
Database nr. 830
Inventaris nr. UT022
Naam De Middelste of Tweede Molen
Bouwjaar 1773
Type Wipmolen
Kenmerken Wipmolen
Functie Poldermolen
Ligging Lopikerweg West 106
3411 AT Cabauw
Rijksdriehoek X: 119574 Y: 442069
toon op kaartje
toon in Google Streetview
Gemeente Lopik
Kadaster Gemeente Lopik, sectie A, nr. 2224
Monumentennummer 26240
Landsch. waarde Bijzonder groot; van alle zijden zeer goed in de wind en het zicht gelegen in een vrijwel ongeschonden polderlandschap
Eigenaar Stichting De Utrechtse Molens sinds 1966, daarvoor het waterschap Lopik, Lopikerkapel en Zevenhoven
Bedrijfsvaardigheid Maalvaardig in circuit
Omwentelingen 2009: 148.440
2010: 158.563
2011: 154.526
2012: 161.440
2013: 171.097
Bestemming Vh. bemalen van het waterschap Lopik, Lopikerkapel en Zevenhoven, thans buiten bedrijf
Molenaar Erik en Doeré Stoop
Telefoon 0348-416589
Bezoekmogelijkheid Vrijwel elke zaterdag 10.30 - 17.00 uur

Foto: Erik Stoop (22-1-2013).   
Constructie
Romp Ondertoren gedekt met riet
Kap Bovenhuis donkergroen geverfd; kap gedekt met gepotdekselde planken
Vlucht 27,20 m.
Wiekenvorm Oud-Hollands
Wiekverbeteringen Deze molen heeft nooit een wiekverbetering ondergaan.
Wiekenkruis
Fabrikaat Nummer Positie Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info Pot1725buiten18951895?aanw.27.18 m.
klik voor meer info Pot1092binnen18771877?aanw.27.20 m.
Bovenas
Fabrikaat Nummer Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info Sterkman & Zn, wed.A.029518641864?aanw.05.80 m.
Kruiwerk Zetelkruiwerk; kruirad met hoge bank
Vang Losse Vlaamse blokvang uit vijf stukken; vangbalk met haak; evenaar; kneppel
Inrichting Open ijzeren scheprad buiten de molen, Ĝ 5,84 m, breedte 0,64 m; aantal schoepen 24. Wateras fabr. Kon. Ned Grofsmederij Leiden, g.n. (1897); sintelstuk fabr. Penn en Comp, Dordrecht.
Woning in de molen
Overbrengingen Bovenwiel 76 kammen
Bovenschijfloop 38 staven, steek 11,8 cm.
Onderschijfloop 24 staven
Onderwiel 91 kammen, steek 16,4 cm.
Overbrengingsverhouding 1,88 : 1
Molenmaker Anthony van Lith, Kinderdijk (1773)
Verwijzingen
Eigen website De Middelste of Tweede Molen
Ten-Bruggencatenr. 01479
allemolens.nl zoek op Ten-Bruggencatenummer in allemolens.nl naar aanvullende informatie
Voorganger Waterschap Lopik, Lopikerkapel en Zevenhoven, Molen nr II/ Middelste molen (2e), Cabauw
Geschiedenis
In 1454 werd de eerste molen van het latere waterschap Lopik, Lopikerkapel en Zevenhoven (2000 ha.) in gebruik genomen. Vanaf de dinsdag na Pasen dat jaar waren de ingelanden verantwoordelijk voor het gebruik en onderhoud van die molen. In latere tijd is de bemaling uitgebreid tot drie parallel geplaatste wipmolens.

De huidige molen werd gebouwd na het afbranden van zijn voorganger op 29 oktober 1772. Anthony van Lith nam op 30 december 1772 de bouw aan; reeds in april 1773 was de molen maalvaardig.

In 1933 werd de Voorste Molen gesloopt en op die plaats een diesel-schroefpompgemaal gebouwd. In de Tweede Wereldoorlog werd, vanwege gebrek aan dieselolie, voor de aandrijving op elektriciteit overgeschakeld. Gemaal en elektromotor zijn nog altijd aanwezig, maar buiten gebruik.
Omstreeks 1950 was de Achterste Molen door gebrek aan onderhoud nauwelijks meer maalvaardig te noemen. Als gevolg kwam deze buiten bedrijf; in 1961 volgde de sloop.
In 1962 werd de Middelste Molen door de plaatsing van een reserve-dieselgemaal overbodig en alleen nog voor noodgevallen in stand gehouden.

In 1977 werd in de Lopikerwaard een groot ruilverkavelingsproject begonnen. Oude bemalingsinrichtingen, zoals de Middelste Molen, waren meestal niet meer nodig. In 1992 werd de molen van de boezem afgesneden; er kan alleen nog in (een zeer ruim) circuit worden gemalen.

In 1993 werd het bovenhuis aangepakt en in 2004 volgde het metselwerk van de waterlopen. Door deze laatste ingreep kon het scheprad weer worden gebruikt. Op 5 juni 2004 werd voor het eerst in tijden weer water gegeven. In 2007 en 2008 vond een uitgebreide restauratie van de ondertoren plaats, waarbij het ondertafelement volledig werd hersteld; ook het voor een groot deel nog uit 1903 stammende rietdek werd vervangen.

Een bijzonderheid is dat de molen nog steeds maalt met twee originele Potroeden. Deze verkeren nog in goede staat na een opknapbeurt door roedensmid Straathof in 1976.

Een zeer oud maar vooral opmerkelijk constructiedetail is dat bovenwiel en -schijfloop hier 'zuiver' op elkaar draaien: 76 kammen tegen 38 staven. In de regel wordt het als nadelig beschouwd als aantallen kammen en/of staven in molenwielen op elkaar deelbaar zijn. Hier staat het echter al in het bestek!

In 1991 werd het naast de molen staande, toen zeer bouwvallige, zomerhuisje gesloopt. Het bleef steeds de bedoeling, dat dit zou worden herbouwd. In het vroege najaar van 2012 is dit gebeurd en staat hier als vanouds weer een klein huisje.

In de ondertoren is, compleet met bedstee, een kleine woonruimte aanwezig. Deze bleef, vooral door de bemoeienis van de huidige molenaar, bewust in ongerestaureerde toestand bewaard.

Opmerkelijk is de wateras: deze is, gezien de opschriften, gegoten in 1897. De polder bestelde echter pas in 1901 een wateras voor deze molen! Duidelijk is te zien, dat de wateras is bewerkt en ingekort. Het hoe en waarom is vooralsnog niet helemaal duidelijk.
Aanvullingen
Over de naam:
Vanouds werd deze polder bemalen door drie parallel malende wipmolens. Deze was daarvan inderdaad de middelste. De Voorste en Achterste molen verdwenen resp. in 1933 en 1961.
Literatuurverwijzingen:
Rob Alkemade en Erik Stoop. De Middelste Molen bij Cabauw, vijfhonderdvijftig jaar molens in het waterschap Lopik, Lopikerkapel en Zevenhoven (Bussum 2004).

© Foto: Hans de Ruiter (18-12-2011).

© Foto: Ton Koorevaar (20-8-2009).
Draag zelf bij

Laatst bijgewerkt: zondag 5 januari 2014 | Tellerstand

bovenzijde Gebruiksvoorwaarden en auteursrechten    

zoek in database zoek op provincie Stuur een e-mail over molen De Middelste of Tweede Molen, Cabauw home vorige pagina