Nederlandse Molendatabase  
Westzaan, Noord-Holland
Database nr. 741
Inventaris nr. NH118
Naam De Schoolmeester
Bouwjaar 1692
Type Stellingmolen
Kenmerken Zeskante molen
Functie Papiermolen
Ligging Guispad 3
1551 SX Westzaan
Rijksdriehoek X: 114192 Y: 497960
toon op kaartje
toon in Google Streetview
Gemeente Zaanstad
Kadaster Gemeente Westzaan, sectie B, nr. 2329
Monumentennummer 40013
Landsch. waarde Groot maar wordt beperkt door het talud van een autosnelweg; de belevingswaarde wordt ook verminderd door een rommelig tuincentrum pal naast de molen.
Eigenaar Vereniging De Zaansche Molen
Bedrijfsvaardigheid Maalvaardig (zie 'Geschiedenis')
Omwentelingen 2009: 589.438
2010: 389.021
2011: 528.117
2012: 508.843
2013: 613.553
Bestemming Het maken van ambachtelijk papier op professionele basis
Molenaar Arie Butterman
Telefoon 075-6214465 (molen)
Bezoekmogelijkheid €  In de regel maandag t/m vrijdag 10.00 - 16.00 uur.

© De papiermolen maalt voorlopig met ŽŽn roede.
Foto: Abel van Loenen (7-5-2014).   
Constructie
Romp Grenen zeskant met doorlopende stijlen (zonder ondertafelement); gedekt met riet; aan beide zijden aangebouwde schuren (totale lengte 108 m.)
Kap Gedekt met riet
Vlucht 20,70 / 20.72 m.
Wiekenvorm Oud-Hollands
Wiekverbeteringen Deze molen heeft nooit een wiekverbetering ondergaan.
Wiekenkruis
Fabrikaat Nummer Positie Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info Vaags0285buiten20122013aanw.20.72 m.
klik voor meer info Beudekerg.n.binnen19571958201420.70 m.
klik voor meer info Pot2065binnen19071907?195820.47 m.
klik voor meer info Pot1927buiten19021902?201320.70 m.
Bovenas
Fabrikaat Nummer Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info Schretlen & Co, D.A.?1860?aanw.-
Kruiwerk Neutenkruiwerk (vier keerneuten aan de euvering); kruihaspel
Vang Vaste stutvang uit vier stukken; vangbalk met duim; vangstok; trekvang; pal
Inrichting Drie maalbakken, roerbak, kapperij en molenpomp; diverse aanbouwen met kantstenen en verzijgkasten; werkhuis met papiermachine, motorpomp en een schepkuip met natpers; voddenschuur met scheurhok; pakkamer met twee kalanders en vier droogpersen met kaapstanders; droogschuur (lengte 60 m.).
Overbrengingen Bovenwiel 46 kammen, steek 12,6 cm.
Bovenbonkelaar 30 kammen

Waterpomp - bonkelaar 30 kammen, steek 11 cm. - krukwiel 29 kammen

Maalbakken - onderwiel 69 kammen, steek 11,5 cm. - bakwiel noord: 15 kammen - bakwiel west 14 kammen - bakwiel zuid 14 kammen

Kapperij - bonkelaar 25 kammen, steek 10,5 cm. - wentelwiel 45 kammen

Kantstenen - bonkelaar(1) 24 kammen, steek 10,3 cm. - 1e wiel wentelas 20 kammen - 2e wiel wentelas 18 kammen, steek 10,5 cm. - steenwiel 78 kammen.
Hoogte van de platting: 3,80 m.
Versiering
Eenvoudige baard met het opschrift:
geb 1692
verb 1874
Verwijzingen
Eigen website De Schoolmeester
Ten-Bruggencatenr. 01067
allemolens.nl zoek op Ten-Bruggencatenummer in allemolens.nl naar aanvullende informatie
Geschiedenis
Deze molen is in 1692 gebouwd aan het Guispad, de wegverbinding russen Zaandijk en Westzaan, aan de westkant van de Watering. Zijn officiële naam dankt hij waarschijnlijk aan het feit dan een van zijn oprichters schoolmeester van beroep was. De bijnaam 'De Gauwdief' zou te maken hebben met de snelheid waarmee de molen kon draaien en het gemak waarmee bij ook van een zwak windje kon profiteren. Ook wordt wel verband gelegd met het feit dat de molen in het verleden zijn water zou hebben onttrokken aan de nabij gelegen Gouw.
Als enige uitzondering onder de Zaanse papiermolens was dit geen achtkante maar een zeskante molen. Bovendien nog slank ook. In het algemeen had een dergelijke vorm een groter effect van de wind op het wiekenkruis en dus eerder malen tot gevolg.

Op 20 september 1692 is hij met malen begonnen, aanzienlijk eerder dus dan de op 10 juni 1695 gedateerde windbrief doet vermoeden. De oorspronkelijk grauwpapier fabricerende molen schijnt na 1763 te zijn verbeterd, want in 1778 werd hij tenminste een bastaard-papiermolen met 2 kuipen genoemd. Er werden toen blijkbaar betere papiersoorten gemaakt. In 1852 kwam De Schoolmeester in bezit van Gerbrand de Jong, telg uit een oud papiermakersgeslacht. Reeds eerder, in 1840, had deze de papiermolen De Kaarsenmaker te Koog aan de Zaan gekocht en in 1854 volgde nog de aankoop van De Vergulde Bijenkorf te Zaandijk.
In 1871 zetten zijn zonen, onder de naam 'Firma Gebroeders De Jong' het bedrijf voort, waarna al spoedig De Kaarsenmaker werd afgestoten en in het najaar van 1873 gesloopt. De Schoolmeester werd in 1877 gemoderniseerd door vervanging van de schepkuipen door de nu nog bestaande primitieve langzeefmachine. Voor de aandrijving hiervan werd een stoommachine geïnstalleerd, die pas in 1948 door een benzinemotor werd vervangen. De toepassing van stoom betekende royement uit het Papiermakerscontract, omdat deze onderlinge brandwaarborgmaatschappij geen stoomgedreven fabrieken verzekerde. De aandrijving is daarna nog diverse malen veranderd: van 1948 tot 1964 een Ford benzinemotor; daarna tot 1979 een Bernard dieselmotor en sindsdien wordt de machine elektrisch aangedreven.

Voortdurend is dit bedrijf door brand bedreigd. Molen De Vergulde Bijenkorf kon in 1880 slechts met moeite worden behouden, maar verbrandde in 1902 geheel. Naast De Schoolmeester verrees toen een klein stoompapierfabriekje voor de fabricage van witpapier, dat de naam De Vergulde Bijenkorf kreeg, maar waar echter maar kort papier werd gemaakt.
In 1915 ontstond in de molen een begin van brand, die echter tijdig kon worden geblust. Voor brand is de molen verder gespaard gebleven, maar wel verwoestte de zware noordwesterstorm van 1 maart 1949 de droogschuur over een lengte van 30 meter. De schuur werd wel hersteld, maar niet meer op de volle lengte.

De molen bleef in bedrijf maar de firma ging zich echter steeds meer op de papierverwerking toeleggen. Op 28 augustus 1957 is De Schoolmeester door de Vereniging van Nederlandscbe Papierfabrikanten aangekocht van de N.V. Papier- en Papierwarenindustrie Gebr. de Jong, waarna de laatste hem van de eerste ging huren. In 1976 is de molen overgedragen aan de Vereniging De Zaansche Molen.

Eigenlijk is het een wonder, dat deze laatste windpapiermolen ter wereld nog bestaat. De molen vervaardigde de laatste tijd op de primitieve papiermachine nog steeds het Zaansch bord, het Economisch en het merkwaardige Mospapier voor de scheepsbouw. Rendabel was het bedrijf allang niet meer, maar de liefde van de vroegere eigenaars, de familie de Jong, heeft De Schoolmeester van de sloper gered. Opmerkelijk was ook de verknochtheid van het oude personeel aan dit bedrijf. Op 25 oktober 1929 overleed Willem Kat, 83 jaar oud, na niet minder dan 70 jaar op de molen te hebben gewerkt. Op 17 oktober 1955 was Cees Kruidenberg er 60 jaar als papiermaker werkzaam, waarvan de eerste tijd nog op de molen De Vergulde Bijenkorf.

Tegenwoordig wordt er nog steeds Zaansch bord in diverse kleuren gemaakt.

Op 6 februari 2013 werd er een nieuwe buitenroede gestoken, de oude Potroede was helemaal 'op' en kon niet meer worden hersteld.
Iets meer dan een jaar later, 27 februari 2014, brak tijdens het malen de binnenroede waarbij ook flinke schade aan kap en ophekking van de andere roede ontstond. Nog dezelfde dag werden met een hoogwerker de zeilen weggehaald (het wiekenkruis kon niet meer worden rondgedraaid); de volgende dag verwijderde men de restanten van de gebroken roede.
Korte tijd later was de schade hersteld; sinds begin april 2014 maalt de molen vooralsnog met ŽŽn roede en ook dat gaat.

Constructie
De romp bestaat uit een zeskantconstructie met stijlen die zonder ondertafelement op de penanten zijn geplaatst. De stijlen zijn uit ŽŽn lengte en lopen van af de begane grond tot aan de kap. Ze worden onderling gekoppeld door in feite vier bintlagen.
Opmerkelijk is de aanwezigheid van een eiken boventafelement met gaten waarin kruikrammen moeten hebben gezeten. Vermoedelijk zijn kap en boventafelement al eens vernieuwd en is voor het laatste materiaal gebruikt dat van een poldermolen afkomstig was. Naast de beide oorspronkelijke veldkruisen zijn, waarschijnlijk in de vorige eeuw, ter verstijving van de constructie per veld nog drie extra veldkruisen aangebracht.

Op de verdieping onder de kapzolder staat de aandrijving van de waterpomp opgesteld, welke via een kamwiel op de koningspil in beweging wordt gebracht. Beneden op de begane grond staan drie maalbakken ('Hollanders') die gebruikt worden om gestampte vodden fijn te malen. Deze worden rechtstreeks via een groot kamwiel aan het ondereind van de koningspil aangedreven. Op de begane grond staat ook de kapperij: vier stampers die de in een draaiende kuip liggende vodden fijnstampen en van af de koningspil via een wentelas in beweging worden gebracht.

Aan de zuidkant staat in een aangebouwde ruimte een koppel kantstenen opgesteld. Het kan via een aftak-as vanaf de koningspil in werking worden gesteld en was vroeger in gebruik voor het fijnmalen van oud papier. Dit koppel is in 1917 geplaatst, nadat de molen De Witte Veer te Zaandijk die papierpulp leverde, als gevolg van brand verloren was gegaan.

Aan de westkant is aan de molen een lange schuur aangebouwd. Het kleinste en direct aan de molen grenzende deel herbergt de papiermakerij met daarin een door een motor aangedreven roerbak. Het grootste westelijke deel is als droogschuur in gebruik. Tussen de papiermakerij en de droogschuur bevindt zich de pakkamer waarin de twee kalanders of pletrollen.

De kalanders worden via een lange aandrijfas vanaf de koningsspil in beweging gebracht. Zij dienen om de droge vellen ruw papier door pletten gladder te maken.
Een deel van de gaandewerken moet afkomstig zijn uit de in 1911 te Makkum (Frl.) afgebroken papiermolen Het Springend Hert. Drie maalbakken, kapperij en kalanders werden verkocht ten behoeve van De Schoolmeester.
Aanvullingen
Over de naam:
Zijn officiële naam dankt de molen waarschijnlijk aan het feit dan een van de oprichters schoolmeester van beroep was.
De bijnaam "De Gauwdief" wordt wel in verband gebracht met het gemak waarmee deze molen in bedrijf kwam, dit blijkbaar in tegenstelling tot andere papiermolens (die kennelijk zwaarder liepen).
Overige wetenswaardigheden:
De stelling wordt geheel gevormd door het dak van de molenschuur en is dus geen zelfstandige constructie. Dit wordt op z'n Zaans een 'platting' genoemd.
Uniek aan deze molen:
De enige bewaard gebleven windpapiermolen ter wereld

EŽn van de acht zeskante molens van Nederland.

© Boven: De Schoolmeester na de roedebreuk van 27 februari 2014 (pas op voor het opgaande geboomte....).
Onder: het afgebroken end.
Foto's: Abel van Loenen (4-3-2014).

© De z.g. platting is hier goed te zien.
Foto: Arie Butterman (8-1-2013).

© Foto: Joop Vendrig (6-2-2003).

© Foto: Piet Glasbergen (13-2-2013).

© Foto's: Julius Meijer (29-9-2012).
Draag zelf bij

Laatst bijgewerkt: vrijdag 6 juni 2014 | Geschiedenis

bovenzijde Gebruiksvoorwaarden en auteursrechten    

zoek in database zoek op provincie Stuur een e-mail over molen De Schoolmeester, Westzaan home vorige pagina