Versiering

Eenvoudige baard met het opschrift:
geb 1692
verb 1874

Verwijzingen

Eigen website	De Schoolmeester
Ten-Bruggencatenr.	01067
allemolens.nl	zoek op Ten-Bruggencatenummer in allemolens.nl naar aanvullende informatie

Geschiedenis

Deze molen is in 1692 gebouwd aan het Guispad, de wegverbinding russen Zaandijk en Westzaan, aan de westkant van de Watering. Zijn officiële naam dankt hij waarschijnlijk aan het feit dan een van zijn oprichters schoolmeester van beroep was. De bijnaam 'De Gauwdief' zou te maken hebben met de snelheid waarmee de molen kon draaien en het gemak waarmee bij ook van een zwak windje kon profiteren. Ook wordt wel verband gelegd met het feit dat de molen in het verleden zijn water zou hebben onttrokken aan de nabij gelegen Gouw.

Als enige uitzondering onder de Zaanse papiermolens is dit geen achtkante maar een zeskante molen. Bovendien nog slank ook. In het algemeen had een dergelijke vorm een groter effect van de wind op het wiekenkruis en dus eerder malen tot gevolg.

Op 20 september 1692 is hij met malen begonnen, aanzienlijk eerder dus dan de op 10 juni 1695 gedateerde windbrief doet vermoeden. De oorspronkelijk grauwpapier fabricerende molen schijnt na 1763 te zijn verbeterd, want in 1778 werd hij tenminste een bastaard-papiermolen met 2 kuipen genoemd. Er werden toen blijkbaar betere papiersoorten gemaakt. In 1852 kwam De Schoolmeester in bezit van Gerbrand de Jong, telg uit een oud papiermakersgeslacht. Reeds eerder, in 1840, had deze de papiermolen De Kaarsenmaker te Koog aan de Zaan gekocht en in 1854 volgde nog de aankoop van de papiermolen De Vergulde Bijenkorf te Zaandijk.
In 1871 ging zijn zaak over op twee zoons, handelende onder de firmanaam Gebroeders De Jong, waarna al spoedig De Kaarsenmaker werd afgestoten en in het najaar van 1873 gesloopt. De Schoolmeester werd in 1877 gemoderniseerd door vervanging van de schepkuipen door de nu nog bestaande primitieve langzeefmachine. Voor de aandrijving hiervan werd een stoommachine geïnstalleerd, die pas in 1948 door een benzinemotor werd vervangen. De toepassing van stoom betekende royement uit het Papiermakerscontract, een onderlinge brandwaarborgmaatschappij die geen stoomgedreven fabrieken verzekerde. De aandrijving is daarna nog diverse malen veranderd: stoommachine tot 1948; Ford benzinemotor tot 1964; Bernard dieselmotor tot 1979 en sindsdien elektrisch.

Voortdurend is dit bedrijf door brand bedreigd. Molen De Vergulde Bijenkorf kon in 1880 slechts met moeite worden behouden, maar verbrandde in 1902 geheel. Naast De Schoolmeester verrees toen een klein stoompapierfabriekje voor de fabricage van witpapier, dat de naam De Vergulde Bijenkorf kreeg, maar waar echter maar kort papier werd gemaakt.
In 1915 ontstond in de molen een begin van brand, die echter nog tijdig kon worden geblust. Voor brand is de molen verder gespaard gebleven, maar wel verwoestte de zware noordwesterstorm van 1 maart 1949 de droogschuur over een lengte van 30 meter. Bij het hierna volgend herstel werd deze schuur iets korter.

De molen bleef in bedrijf maar de firma ging zich echter steeds meer op de papierverwerking toeleggen. Op 28 augustus 1957 is De Schoolmeester door de Vereniging van Nederlandscbe Papierfabrikanten aangekocht van de N.V. Papier- en Papierwarenindustrie Gebr. de Jong, waarna de laatste hem van de eerste ging huren. In 1976 is de molen overgedragen aan de Vereniging De Zaansche Molen.

Eigenlijk is het een wonder, dat deze laatste windpapiermolen ter wereld nog bestaat. De molen vervaardigde de laatste tijd op de primitieve papiermachine nog steeds het Zaansch bord, het Economisch en het merkwaardige Mospapier voor de scheepsbouw. Rendabel was het bedrijf allang niet meer, maar de liefde van de vroegere eigenaars, de familie de Jong, heeft De Schoolmeester van de sloper gered. Opmerkelijk was ook de verknochtheid van het oude personeel aan dit bedrijf. Op 25 oktober 1929 overleed Willem Kat, 83 jaar oud, na niet minder dan 70 jaar op de molen te hebben gewerkt. Op 17 oktober 1955 was Cees Kruidenberg er 60 jaar als papiermaker werkzaam, waarvan de eerste tijd nog op de molen De Vergulde Bijenkorf.

Tegenwoordig wordt er nog steeds Zaansch bord in diverse kleuren gemaakt.

Constructie
De romp bestaat uit een zeskantconstructie met stijlen die zonder ondertafelement op de penanten zijn geplaatst. De stijlen zijn uit één lengte en lopen van af de begane grond tot aan de kap. Ze worden onderling gekoppeld door in feite vier bintlagen.
Opmerkelijk is de aanwezigheid van een eiken boventafelement met gaten waarin kruikrammen moeten hebben gezeten. Vermoedelijk zijn kap en boventafelement al eens vernieuwd en is voor het laatste materiaal gebruikt dat van een poldermolen afkomstig was. Naast de beide oorspronkelijke veldkruisen zijn, waarschijnlijk in de vorige eeuw, ter verstijving van de constructie per veld nog drie extra veldkruisen aangebracht.

Op de verdieping onder de kapzolder staat de aandrijving van de waterpomp opgesteld, welke via een kamwiel op de koningspil in beweging wordt gebracht. Beneden op de begane grond staan drie maalbakken ('Hollanders') die gebruikt worden om gestampte vodden fijn te malen. Deze worden rechtstreeks via een groot kamwiel aan het ondereind van de koningspil aangedreven. Op de begane grond staat ook de kapperij: vier stampers die de in een draaiende kuip liggende vodden fijnstampen en van af de koningspil via een wentelas in beweging worden gebracht.

Aan de zuidkant staat in een aangebouwde ruimte een koppel kantstenen opgesteld. Het kan via een aftak-as vanaf de koningspil in werking worden gesteld en was vroeger in gebruik voor het fijnmalen van oud papier. Dit koppel is in 1917 geplaatst, nadat de molen De Witte Veer te Zaandijk die papierpulp leverde, als gevolg van brand verloren was gegaan.

Aan de westkant is aan de molen een lange schuur aangebouwd. Het kleinste en direct aan de molen grenzende deel herbergt de papiermakerij met daarin een door een motor aangedreven roerbak. Het grootste westelijke deel is als droogschuur in gebruik. Tussen de papiermakerij en de droogschuur bevindt zich de pakkamer waarin de twee kalanders of pletrollen.

De kalanders worden via een lange aandrijfas vanaf de koningsspil in beweging gebracht. Zij dienen om de droge vellen ruw papier door pletten gladder te maken.
Een deel van de gaandewerken moet afkomstig zijn uit de in 1911 te Makkum (Frl.) afgebroken papiermolen Het Springend Hert. Drie maalbakken, kapperij en kalanders werden verkocht ten behoeve van molen De Schoolmeester.

Aanvullingen

Over de naam:
Zijn officiële naam dankt hij waarschijnlijk aan het feit dan een van zijn oprichters schoolmeester van beroep was.
De bijnaam "De Gauwdief" wordt wel in verband gebracht met het gemak waarmee deze molen in bedrijf kwam, dit blijkbaar in tegenstelling tot andere papiermolens (die zwaarder liepen).

Overige wetenswaardigheden:
De stelling wordt geheel gevormd door het dak van de molenschuur en is dus geen zelfstandige constructie. Dit wordt op z'n Zaans een 'platting' genoemd.

Uniek aan deze molen:
De enige bewaard gebleven windpapiermolen ter wereld

Eén van de acht zeskante molens van Nederland.

---

Laatst bijgewerkt:	donderdag 23 mei 2013