Nederlandse Molendatabase
Santpoort, Noord-Holland

De Zandhaas

705

De Zandhaas

1779
Stellingmolen
Achtkante molen
Korenmolen
Wüstelaan 83
2071 AE Santpoort
X: 104259 Y: 493554
N 52.427435 O 4.641181
toon op kaartje
toon in Google Streetview
Velsen
Gemeente Velsen, sectie F, nr. 6290
Gemeente Velsen
De gemeente Velsen is sinds 1957 eigenaar; daarvoor was dat Klaas Boekel.
Maalvaardig
2014: 1.069.508
2013: 1.021.036
2012: 1.229.650
2011: 1.382.824
2010: 1.213.054
Het malen van graan op professionele basis
Jos Kors / Jan van Diepen /Gerjan Heijmans / Wolf Mooij / Hans van Tiggelen / Paul Wildschut
023-5391793 (molen)
Donderdag t/m zaterdag 10.00 - 17.00 uur en op afspraak.
Ontvangstruimte naast de molen
Verkoopvan meel- en vele andere producten in de winkel onderin de molen.
Vooral vanuit het zuiden worden windvang en zicht op de molen sterk belemmerd door vele hoge bomen. Uit diverse hoeken is de waarde echter groot
NH138
00362
37111

De Zandhaas

Constructie

Constructie

Grenen achtkant, gedekt met riet, op grenen onderbouw, gedekt met riet. De onderste gedeelten van zowel boven- als onderachtkant zijn gedekt met gepotdekselde delen.
Gedekt met riet
24,20 m.
Systeem Fauël met remkleppen op beide roeden
Sinds 1992 heeft deze molen op beide roeden het systeem-Fauël (fokwieken) met automatische remkleppen. Deze kunnen ook via de doorboorde bovenas worden bediend. Daarvoor had de molen Oud-Hollandse ophekking.
Wiekenkruis
Fabrikaat Nummer Pos. bouw Jaar Steek Positie Verdw. Lengte
klik voor meer info Pot 2109 buiten 1908 ? buiten 1982 24.10
klik voor meer info Derckx 0426 buiten 1982 1982 buiten aanw. 24.20
klik voor meer info Derckx 0427 binnen 1982 1982 binnen aanw. 24.20
klik voor meer info Pot 1049 binnen 1876 binnen 1982 24.10
Bovenas
Fabrikaat Nummer Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info Barneveld & Co, W. g.n. 1889 1889? aanw.
Engels met 32 rollen; kruihaspel
Losse Vlaamse blokvang uit vier stukken; vangbalk met duim; vangstok; pal
Eén koppel 17der blauwe en één koppel 17der kunststenen (met twee regulateurs) op windkracht; één koppel 17der blauwe en één koppel 17der kunststenen (elektrisch aangedreven); twee builen; twee mengketels; haverpletter (elektrisch aangedreven); kammenluiwerk; elektrisch luiwerk; twee jacobsladders; afschietwerk; bilmachine
Bovenwiel 66 kammen
Bovenschijfloop 30 staven, steek 11 cm.
Spoorwiel 86 kammen
Steenschijflopen 26 en 25 staven, steek 9,5 cm.
Overbrengingsverhoudingen 1 : 7,28 en 1 : 7,57
van de stelling: 10,00 m.

De Zandhaas

Versiering

Eenvoudige baard, donkergroen geverfd, zonder opschrift

In het riet gedekt: "sh 1779"

Achterop de kap een kleine windvaan in de vorm van een haas.

De Zandhaas

Verwijzingen

De Zandhaas

Geschiedenis

Geschiedenis

Voor 1583 moet er te Santpoort een korenmolen hebben gestaan, die waarschijnlijk bij het beleg van Haarlem rond 1576 door de Spanjaarden is verwoest. Het bestaan van een molen blijkt uit een memorie van overwegingen van de ambachtsheer van Santpoort ter zake van een eventuele herbouw en verpachting van de korenmolen, gedateerd 5 juli 1583. Hierin wordt gesproken over "den wintmoelen eermaels gestaen ende gelegen inde Santpoorte buyten der stadt Haarlem, welke molen diende tot commoditeyt van alien den geenen die van outs altoes her coorn aldaer hebben doen maelen". Op een in 1611 gemaakte kaart staat op deze plaats een korenmolen aangegeven.

Het malen op de molen werd echter in de 18de eeuw op den duur door toenemende beplanting in de omgeving meer en meer belemmerd, waarover de molenaar zich meermalen beklaagde bij de Raad en Rentmeester-Generaal van de Domeinen, waaraan hij de betaling van windrecht verschuldigd was. Deze deed hiervan bij brief van 9 maart 1761 verslag aan de Gerechte der Heerlijkheid Velsen ende de Santpoort en verzocht tevens de situatie te willen bezien en om verbetering ervan te bewerkstelligen. Uit de antwoordbrief van Schout en Schepenen blijkt dat niet alle betrokkenen tot evenveel medewerking bereid waren en dat, naar werd gezegd, de toenmalige molen in 1714 was gebouwd.
De problemen bleken echter op de lange duur niet oplosbaar en zo gebeurde het dat op 14 december 1778 Arie Royestein, "eigenaar en bemaalder van de koornmolen genaamt de Sandhaas", in aanwezigheid van twee schepenen van de Ambachtsheerlijkheid als getuigen, een overeenkomst sloot met de bakkers en baksters van Velsen, Santpoort, Spaarndam, Spaarnwoude, Bloemendaal, Overveen en Schoten inzake het bouwen van een nieuwe molen. Deze afnemers van zijn meel hadden in het verleden al veelvuldig geklaagd zowel over de te verkrijgen kwantiteit als de kwaliteit, wat meestal verband hield met de ondervonden windbelemmering. Arie Royestein verklaarde zich bereid een nieuwe molen te bouwen en deze 40 voet hoger te maken dan de bestaande. Teneinde dit te kunnen financieren werd overeengekomen dat de afnemers voor elke zak tarwe of rogge, hetzij gemalen of slechts gebroken, een stuiver maalloon extra zouden betalen en wel gedurende de eerste tien jaar, te beginnen op 1 januari 1779, en de vijf daarop volgende jaren de helft minder. Dit alles echter op voorwaarde dat de Heer van Velsen en Santpoort hierin zou toestemmen, waarna zo spoedig als het seizoen het toeliet een nieuwe molen zou worden gebouwd. Het is niet duidelijk of toen de bestaande molen is verhoogd door er een onderachtkant onder te plaatsen of dat er een geheel nieuwe molen is gebouwd. De indruk bestaat dat dit laatste het geval is.

Tot 1920-1921 is er uitsluitend op windkracht gemalen. In die tijd zijn op de eerste zolder twee elektrisch aangedreven koppels stenen geplaatst en omstreeks 1936 hield het gebruik van de windkracht op. Tot 1957 is er beneden in de molen een maalbedrijf uitgeoefend.
In 1957 is de molen, die na roedebreuk in 1950 nog slechts een roe had, aan de gemeente Velsen verkocht, waarna in 1964 restauratie volgde. Vanaf dat jaar werd de molen zo eens per maand weer voor de prins in werking gesteld.

Vanaf 1983 bekommerde de Stichting Korenmolen De Zandhaas zich over het wel en wee van de molen en werd beijverd dat de molen weer echt graan ging malen. Met de gemeente kwam men overeen dat de stichting huurder van de molen werd. Omdat de stichting een beroepsmolenaar een kans wilde geven om in de molen een maalbedrijf te beginnen, werden de roeden voorzien van fokwieken en werd in 1992 de bovenas doorboord voor de bediening van automatische remkleppen. In de jaren daarvoor was al veel werk verricht, zoals het herstellen en deels vernieuwen van de zoldervloeren. Ook werd een niet-origineel koppel stenen verwijderd. Dit was, gezien de zeer ongelukkige plaatsing, overduidelijk later toegevoegd.

Op 1 januari 1993 kon de molenaar zijn bedrijf starten. Thans draait de molen zeer vaak, waarbij ook veel wordt gemalen.

Constructie
De geheel van grenen gemaakte molenromp bestaat uit een op ca 1 m hoge penanten geplaatst onderachtkant met twee bintlagen en een hierop staand bovenachtkant met drie bintlagen. Opmerkelijk is dat in ieder veld van het bovenacbtkant drie veldkruisen aanwezig zijn en dat de gebruikelijke hondsoren onder het boventafelement ontbreken. Aan de voegbouten van de kap is nog te zien dat de molen merkwaardigerwijs nog gebouwd is met toepassing van de oudst bekende staartconstructie.
De afgezaagde, in de voeghouten achtergebleven uiteinden van de halve middelbalkstukken zijn nog aanwezig en pas later vervangen door een lange spruit.
Afwijkend is de constructie van de stelling. De acht hoekpalen ervan zijn ieder voorzien van twee vorkgewijs ingeplante schoren, een constructie die gebruikelijk is in het noorden van Nederland, maar elders zelden te zien is.

Vrijwel alles wat er ooit in deze molen aan maalwerk, zowel voor wind- als motorische kracht, werd aangebracht, bevindt zich hier nog steeds en is in maalvaardige staat; daardoor is de overgang van wind- naar elektrische bemaling buitengewoon goed te zien. Waarschijnlijk is de elektromotor van de Zandhaas een van de oudste nog werkende motoren van Nederland.

De Zandhaas

Aanvullingen

Aanvullingen


Tot ca. 1966 had deze molen geen normale bliksembeveiliging, maar een lange op de kap staande pen. Dit is met name in Duitsland zeer gebruikelijk, maar in Nederland alleen bij  uitzondering toegepast.

De Zandhaas

Overige foto's
De Zandhaas, Santpoort, Foto: Jeroen van Dijke (Juni 2010).
© Foto: Jeroen van Dijke (Juni 2010).
De Zandhaas, Santpoort, Onderste foto: molenaar Jos Kors aan het werk.  Foto's: Piet Glasbergen (12-8-2013).
© Onderste foto: molenaar Jos Kors aan het werk.
Foto's: Piet Glasbergen (12-8-2013).
De Zandhaas, Santpoort, Foto's: Piet Glasbergen (12-8-2013).
© Foto's: Piet Glasbergen (12-8-2013).
De Zandhaas, Santpoort, De molen in het dorpsbeeld.  Foto: Piet Glasbergen (12-8-2013).
© De molen in het dorpsbeeld.
Foto: Piet Glasbergen (12-8-2013).

Bezoek allemolens.nl voor historische foto’s van deze molen.
Draag zelf bij
zoek in database zoek op provincie Stuur een e-mail over molen De Zandhaas, Santpoort home vorige pagina