Nederlandse Molendatabase
Santpoort, Noord-Holland
Database nr. 705
Inventaris nr. NH138
Ten-Bruggencatenr. 00362
Naam De Zandhaas
Bouwjaar 1779
Type Stellingmolen
Kenmerken Achtkante molen
Functie Korenmolen
Ligging Wüstelaan 83
2071 AE Santpoort
Rijksdriehoek X: 104259 Y: 493554
toon op kaartje
toon in Google Streetview
Gemeente Velsen
Kadaster Gemeente Velsen, sectie F, nr. 6290
Monumentennummer 37111
Landsch. waarde Vooral vanuit het zuiden worden windvang en zicht op de molen sterk belemmerd door vele hoge bomen. Uit diverse hoeken is de waarde echter groot
Eigenaar Gemeente Velsen
Bedrijfsvaardigheid Maalvaardig
Omwentelingen 2009: 1.072.680
2010: 1.213.054
2011: 1.382.824
2012: 1.229.650
2013: 1.021.036
Bestemming Het malen van graan op professionele basis
Molenaar Jos Kors / Jan van Diepen /Gerjan Heijmans / Wolf Mooij / Hans van Tiggelen / Paul Wildschut
Telefoon 023-5391793 (molen)
Bezoekmogelijkheid Donderdag t/m zaterdag 10.00 - 17.00 uur en op afspraak.
Ontvangstruimte naast de molen
Verkoopvan meel- en vele andere producten in de winkel onderin de molen.

© Foto: Piet Glasbergen (12-8-2013).
Constructie
Romp Grenen achtkant, gedekt met riet, op grenen onderbouw, gedekt met riet. De onderste gedeelten van zowel boven- als onderachtkant zijn gedekt met gepotdekselde delen.
Kap Gedekt met riet
Vlucht 24,20 m.
Wiekenvorm Systeem Fauël met remkleppen op beide roeden
Wiekverbeteringen Sinds 1992 heeft deze molen op beide roeden het systeem-Fauël (fokwieken) met automatische remkleppen. Deze kunnen ook via de doorboorde bovenas worden bediend. Daarvoor had de molen Oud-Hollandse ophekking.
Wiekenkruis
Fabrikaat Nummer Positie Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info Derckx0426buiten19821982aanw.24.20 m.
klik voor meer info Derckx0427binnen19821982aanw.24.20 m.
klik voor meer info Pot2109buiten1908?198224.10 m.
klik voor meer info Pot1049binnen1876-198224.10 m.
Bovenas
Fabrikaat Nummer Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info Barneveld & Co, W.g.n.18891889?aanw.-
Kruiwerk Engels met 32 rollen; kruihaspel
Vang Losse Vlaamse blokvang uit vier stukken; vangbalk met duim; vangstok; pal
Inrichting Eén koppel 17der blauwe en één koppel 17der kunststenen (met twee regulateurs) op windkracht; één koppel 17der blauwe en één koppel 17der kunststenen (elektrisch aangedreven); twee builen; twee mengketels; haverpletter (elektrisch aangedreven); kammenluiwerk; elektrisch luiwerk; twee jacobsladders; afschietwerk; bilmachine
Overbrengingen Bovenwiel 66 kammen
Bovenschijfloop 30 staven, steek 11 cm.
Spoorwiel 86 kammen
Steenschijflopen 26 en 25 staven, steek 9,5 cm.
Overbrengingsverhoudingen 1 : 7,28 en 1 : 7,57
Hoogte van de stelling: 10,00 m.
Versiering
Eenvoudige baard, donkergroen geverfd, zonder opschrift

In het riet gedekt: "sh 1779"

Achterop de kap een kleine windvaan in de vorm van een haas.
Verwijzingen
Eigen website De Zandhaas
allemolens.nl zoek op Ten-Bruggencatenummer in allemolens.nl naar aanvullende informatie
Voorganger De Zandhaas 3e voorganger, Santpoort-Noord
Geschiedenis
Voor 1583 moet er te Santpoort een korenmolen hebben gestaan, die waarschijnlijk bij het beleg van Haarlem rond 1576 door de Spanjaarden is verwoest. Het bestaan van een molen blijkt uit een memorie van overwegingen van de ambachtsheer van Santpoort ter zake van een eventuele herbouw en verpachting van de korenmolen, gedateerd 5 juli 1583. Hierin wordt gesproken over "den wintmoelen eermaels gestaen ende gelegen inde Santpoorte buyten der stadt Haarlem, welke molen diende tot commoditeyt van alien den geenen die van outs altoes her coorn aldaer hebben doen maelen". Op een in 1611 gemaakte kaart staat op deze plaats een korenmolen aangegeven.

Het malen op de molen werd echter in de 18de eeuw op den duur door toenemende beplanting in de omgeving meer en meer belemmerd, waarover de molenaar zich meermalen beklaagde bij de Raad en Rentmeester-Generaal van de Domeinen, waaraan hij de betaling van windrecht verschuldigd was. Deze deed hiervan bij brief van 9 maart 1761 verslag aan de Gerechte der Heerlijkheid Velsen ende de Santpoort en verzocht tevens de situatie te willen bezien en om verbetering ervan te bewerkstelligen. Uit de antwoordbrief van Schout en Schepenen blijkt dat niet alle betrokkenen tot evenveel medewerking bereid waren en dat, naar werd gezegd, de toenmalige molen in 1714 was gebouwd.
De problemen bleken echter op de lange duur niet oplosbaar en zo gebeurde het dat op 14 december 1778 Arie Royestein, "eigenaar en bemaalder van de koornmolen genaamt de Sandhaas", in aanwezigheid van twee schepenen van de Ambachtsheerlijkheid als getuigen, een overeenkomst sloot met de bakkers en baksters van Velsen, Santpoort, Spaarndam, Spaarnwoude, Bloemendaal, Overveen en Schoten inzake het bouwen van een nieuwe molen. Deze afnemers van zijn meel hadden in het verleden al veelvuldig geklaagd zowel over de te verkrijgen kwantiteit als de kwaliteit, wat meestal verband hield met de ondervonden windbelemmering. Arie Royestein verklaarde zich bereid een nieuwe molen te bouwen en deze 40 voet hoger te maken dan de bestaande. Teneinde dit te kunnen financieren werd overeengekomen dat de afnemers voor elke zak tarwe of rogge, hetzij gemalen of slechts gebroken, een stuiver maalloon extra zouden betalen en wel gedurende de eerste tien jaar, te beginnen op 1 januari 1779, en de vijf daarop volgende jaren de helft minder. Dit alles echter op voorwaarde dat de Heer van Velsen en Santpoort hierin zou toestemmen, waarna zo spoedig als het seizoen het toeliet een nieuwe molen zou worden gebouwd. Het is niet duidelijk of toen de bestaande molen is verhoogd door er een onderachtkant onder te plaatsen of dat er een geheel nieuwe molen is gebouwd. De indruk bestaat dat dit laatste het geval is.

Tot 1920-1921 is er uitsluitend op windkracht gemalen. In die tijd zijn op de eerste zolder twee elektrisch aangedreven koppels stenen geplaatst en omstreeks 1936 is van gebruik van de windkracht afgezien. Nog tot 1957 is er beneden in de molen een maalbedrijf uitgeoefend.
In 1957 is de molen, die na roedebreuk in 1950 nog slechts een roe had, door de laatste korenmolenaar Klaas Boekel aan de gemeente Velsen verkocht, waarna in 1964 restauratie volgde. Toen werd de molen zo eens per maand weer voor de prins in werking gesteld.

Vanaf 1983 bekommerde de Stichting Korenmolen De Zandhaas zich over het wel en wee van de molen en werd beijverd dat de molen weer echt graan ging malen. Met de gemeente kwam men overeen dat de stichting huurder van de molen werd. Omdat de stichting een beroepsmolenaar een kans wilde geven om in de molen een maalbedrijf te beginnen, werden de roeden voorzien van fokwieken en werd in 1992 de bovenas doorboord voor de bediening van automatische remkleppen. In de jaren daarvoor was al veel werk verricht, zoals het herstellen en deels vernieuwen van de zoldervloeren. Ook werd een niet-origineel koppel stenen verwijderd. Dit was, gezien de zeer ongelukkige plaatsing, overduidelijk later toegevoegd.

Op 1 januari 1993 kon de molenaar zijn bedrijf starten. Thans draait de molen zeer vaak, waarbij ook veel wordt gemalen.

Constructie
De geheel van grenen gemaakte molenromp bestaat uit een op ca 1 m hoge penanten geplaatst onderachtkant met twee bintlagen en een hierop staand bovenachtkant met drie bintlagen. Opmerkelijk is dat in ieder veld van het bovenacbtkant drie veldkruisen aanwezig zijn en dat de gebruikelijke hondsoren onder het boventafelement ontbreken. Aan de voegbouten van de kap is nog te zien dat de molen merkwaardigerwijs nog gebouwd is met toepassing van de oudst bekende staartconstructie.
De afgezaagde, in de voeghouten achtergebleven uiteinden van de halve middelbalkstukken zijn nog aanwezig en pas later vervangen door een lange spruit.
Afwijkend is de constructie van de stelling. De acht hoekpalen ervan zijn ieder voorzien van twee vorkgewijs ingeplante schoren, een constructie die gebruikelijk is in het noorden van Nederland, maar elders zelden te zien is.

Vrijwel alles wat er ooit in deze molen aan maalwerk, zowel voor wind- als motorische kracht, werd aangebracht, bevindt zich hier nog steeds en is in maalvaardige staat; daardoor is de overgang van wind- naar elektrische bemaling buitengewoon goed te zien. Waarschijnlijk is de elektromotor van de Zandhaas een van de oudste nog werkende motoren van Nederland.
Aanvullingen
Overige wetenswaardigheden:
Tot ca. 1966 had deze molen geen normale bliksembeveiliging, maar een lange op de kap staande pen. Dit is met name in Duitsland zeer gebruikelijk, maar in Nederland alleen bij  uitzondering toegepast.
Overige foto's

© Foto: Jeroen van Dijke (Juni 2010).

© Onderste foto: molenaar Jos Kors aan het werk.
Foto's: Piet Glasbergen (12-8-2013).

© Foto's: Piet Glasbergen (12-8-2013).

© De molen in het dorpsbeeld.
Foto: Piet Glasbergen (12-8-2013).

© Foto uit 1904, let op de bliksemafleider op de kap!
Collectie Rob Pols.
Draag zelf bij

Laatst bijgewerkt: maandag 27 januari 2014 | Tellerstand

bovenzijde Gebruiksvoorwaarden en auteursrechten    

zoek in database zoek op provincie Stuur een e-mail over molen De Zandhaas, Santpoort home vorige pagina