Nederlandse Molendatabase
Oudorp, Noord-Holland
Database nr. 700
Inventaris nr. NH075
Ten-Bruggencatenr. 00798
Naam Strijkmolen E (Zes Wielen)
Bouwjaar 1630
Type Grondzeiler
Kenmerken Achtkante Binnenkruier
Functie Boezemmolen
Ligging Molenkade 9
1829 HZ Oudorp
Rijksdriehoek X: 113219 Y: 517220
toon op kaartje
toon in Google Streetview
Gemeente Alkmaar
Kadaster Gemeente Oudorp, sectie A, nr. 4962
Monumentennummer 7471
Landsch. waarde Groot maar wordt beperkt door beplantingen
Eigenaar Molenstichting Alkmaar e.o.
Bedrijfsvaardigheid Draaivaardig
Omwentelingen 2010: 170.867
2011: 612.214
Bestemming Vh. bemalen van de Ver. Raaksmaats- en Niedorperkoggeboezem, thans buiten bedrijf; woning
Molenaar Ruud van den Aakster
Telefoon 06-20014082
Bezoekmogelijkheid Op afspraak

© Foto: Eric van der Eijk (9-5-2009).
Constructie
Romp Eiken achtkant, gedekt met riet, op lage voet. De onderste ca. 2 meter gedekt met geteerde gepotdekselde planken.
Kap Gedekt met riet
Vlucht 24,40 m.
Wiekenvorm Oud-Hollands
Wiekverbeteringen Deze molen heeft nooit een wiekverbetering ondergaan.
Wiekenkruis
Fabrikaat Nummer Positie Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info Bremer0041buiten19611961aanw.24.40 m.
klik voor meer info Bremer0042binnen19611961aanw.24.40 m.
Bovenas
Fabrikaat Nummer Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info Sterkman & Zn, wed. A.022518631863?aanw.-
Kruiwerk 63 houten rollen; binnenkruirad
Vang Vaste Vlaamse blokvang uit zes stukken; vangbalk met klos; vangstok
Inrichting Voorheen houten vijzel, Ø 2,30 m.
Woning in de molen
Overbrengingen Bovenwiel 49 kammen, steek 16,5 cm.
Rest gaandewerk, op een koningsspil na, niet aanwezig
Versiering
Zeer eenvoudige baard, zwart geteerd, zonder opschrift

In het bovenwiel het jaartal '1690'
Verwijzingen
allemolens.nl zoek op Ten-Bruggencatenummer in allemolens.nl naar aanvullende informatie
Geschiedenis
De geschiedenis van de strijkmolens van de Raaksmaatsboezem in kort bestek.

Opkomst.
De strijkmolens van Oudorp en Rustenburg zijn tussen 1627 en 1632 gebouwd om het overtollige water van de Raaksmaatsboezem op de Schermerboezem te malen; de meeste dateren van 1627.
De Raaksmaatsboezem bestond uit een verzameling boezems van o.a. het Geestmerambacht en de Heerhugowaard. Aangezien het peilverschil maar ongeveer 40 cm bedroeg, werden deze boezemmolens ook wel strijkmolens genoemd. Ze 'streken' als het ware het water eraf. Oorspronkelijk waren alle molens uitgerust met een scheprad. In de 19e eeuw werd dit overal vervangen door een relatief korte maar brede vijzel.
De Zes Wielen. Langs de Molenkade te Alkmaar-Oudorp hebben zes strijkmolens gestaan. Al in 1688 verbrandde de meest oostelijke van deze groep en werd niet meer herbouwd. De andere vijf, die later - van west naar oost - de aanduidingen A, B, C, D en E kregen, staan vanouds bekend als "De Zes Wielen". Volgens sommigen omdat er ooit zes wielen waren, om sluisjes te bedienen. Anderen stellen dat er destijds maar één (overloop)sluis was en de verlengde boezem daar bovendien niet bevaarbaar. Mogelijk is de aanduiding toch gebruikt omdat er ooit zes schepraderen bij elkaar waren.
Oudorp.
Iets oostelijker dan de Zes Wielen, bevonden zich vier strijkmolens. Twee waren eigendom van de polder Heerhugowaard, twee van de polder Geestermerambacht. De eerste twee hadden de aanduidingen F en G; de laatste hadden geen specifieke naam of aanduiding. Er bleef van deze laatste groep slechts één over. Tegenwoordig wordt deze de 'Ambachtsmolen' genoemd. Deze werd gebouwd voor rekening van de polder Geestmerambacht en die moest hem ook onderhouden.
Rustenburg. Bij dit dorp, direct ten noorden van de Schermer, bevonden zich nog vier andere strijkmolens, de H, I, K en L. In 1919 verspeelde molen H wiekenkruis en delen van de kap en diende daarna alleen nog als woning. In september 1936 werd ook de romp van deze molen gesloopt: de bevaarbaarheid van het kanaal werd verbeterd en de romp van strijkmolen H lag op het tracé .

Ondergang.
Tot 1941 hebben de strijkmolens dienst gedaan. In dat jaar werd de Raaksmaatsboezem gemeengelegd, ofwel: op hetzelfde niveau gebracht en in verbinding gesteld met de Schermerboezem. Hierdoor verloren de molens hun functie. Molens, kaden, sluizen en molenkolken werden overgenomen door de provincie. Veel overbodig geworden waterwerken werden gesloopt of gedempt.
Molen A, de westelijkste van de Zes Wielen, werd gedemonteerd met het plan, deze in het Nederlands Openluchtmuseum te Arnhem als museumstuk weer op te bouwen. Helaas: de opgeslagen onderdelen verdwenen, toen de huizen in het NOM tijdens de Slag om Arnhem tijdelijk bewoond waren, daar in de kachel. Drie van de vier molens ten oosten van Oudorp werden na 1941 gesloopt.
Enkele, zoals Strijkmolen L, werden tijdens de oorlog nog 'geplukt' om roeden te leveren voor poldermolens elders. Het was oorlog, onderdelen waren duur en schaars en de strijkmolens zouden toch nooit meer een functie krijgen.

Conservering.
Eind jaren 50, begin jaren '60 werden de acht overgebleven strijkmolens in opdracht van de provincie Noord-Holland als statisch monument gerestaureerd. Voor alle molens betekende dit: nieuwe roeden met ophekking plus wat aanvullend herstel. Draaien was er niet bij en ook niet de bedoeling: de nieuwe roeden waren in de meeste gevallen één hek te kort en nauwelijks voorzien van zeeg. De molens stonden stil en waren verhuurd voor bewoning.
Omstreeks 1975 werd een eerste poging gedaan, de molens weer te laten draaien. Alleen met Strijkmolen B lukte dit enigszins; bij de andere molens was dit moeilijker vanwege de staat van onderhoud en het feit, dat de molens niet door vrijwillige molenaars werden bewoond. Bovendien ging bij De Zes Wielen een openbaar fietspad dusdanig dicht langs de molens, dat draaien hier problematisch was. De drie molens van Rustenburg waren ondertussen sterk ingegroeid geraakt en vielen nauwelijks meer op in het landschap.

Grote opleving.
Echte verandering in de situatie kwam pas in de 21ste eeuw: op 10 maart 2000 nam de Molenstichting Alkmaar en omstreken de vijf strijkmolens onder Alkmaar-Oudorp van de provincie over; op diezelfde dag kreeg de Stichting Schermermolens de drie strijkmolen van Rustenburg onder haar hoede. Beide stichtingen hadden hierover meer dan een jaar met de provincie onderhandeld.
Uiteindelijk kreeg de Molenstichting Alkmaar ongeveer ƒ 1.400.000,- plus de uitkering van de verzekeringspenningen van de verbrande molen C (ongeveer ƒ 600.000,-). Al dit geld moet genoeg zijn om de molens te restaureren en 15 jaar lang in goede staat te houden. Duidelijk was dat deze bedragen domweg onvoldoende zijn, maar een grotere 'bruidsschat' zat er, politiek gezien, niet in bij de provincie.
Inmiddels heeft de Molenstichting Alkmaar en omgeving haar restauratieprogramma voltooid: de strijkmolens B, D en de Ambachtsmolen zijn draaivaardig; de C is, na binnen een paar jaar twee keer door brand getroffen te zijn, zelfs maalvaardig en ook de E is klaar.
Ook in Rustenburg werd een groot succes geboekt: de drie strijkmolens van Rustenburg, die op zich in behoorlijke staat verkeerden, werden in 2002 draaivaardig gemaakt en kwamen weer in het zicht, nadat bewoners en vrijwilligers honderden bomen en struiken hadden gekapt en gesnoeid.

Strijkmolen E.
Van de vier molens van de Zes Wielen heeft de E het langst moeten wachten op herstel. Enige jaren stond deze met kaalgezette roeden te wachten op betere tijden.
Maar ook met deze molen kwam het goed: 4 februari 2008 werd via een gat in de kap een nieuwe koningspil geplaatst; vervolgens werden de gerepareerde roeden weer gestoken; inmiddels zijn die opgehekt en kan de molen weer draaien. In de molen werd een geheel nieuwe woning (in oude stijl) getimmerd. Het riet op de kap werd, mede als gevolg dat er, vanwege de nieuwe koningspil al een gat in was gemaakt, geheel vernieuwd. In tegenstelling tot de andere strijkmolens hoefden de roeden niet te worden verlengd; wél werden de hekkengaten bijgehakt voor een betere zeeg.
Op 29 november 2008 kon de molen voor het eerst sinds mensenheugenis echt weer rondgaan.

Bij de vervijzeling van deze molen, die plaatsvond in de tweede helft van de 19e eeuw, is de bestaande schepradwaterloop deels gebruikt. De vijzel zat dan ook onder een hoek in de molen en de waterloop maakt een knik. Deze waterloop is, zonder vijzel, in behoorlijke staat onder de molen aanwezig.
Al zeer lang geleden werd de stutvang gewijzigd in een Vlaamse vang, maar in het linkervoeghout is de stutkast is nog altijd te zien.
Aanvullingen
Over de naam:
De molen wordt, ter onderscheiding van zijn buurmolens, aangeduid met een letter.
Literatuurverwijzingen:
J.S. Bakker, Strijkmolen E Raaksmaatsboezem geeft geheimen prijs, in: Molenwereld 115 (2008), pp. 190-191.
Andreas de Vos, Restauratie interieur. Molen E van de Zes Wielen bij Alkmaar, in: Molenwereld 136 (2010), pp. 150-162.
Overige foto's

© Foto's: Jan de Goede (20-3-2011).

© De vijzelkom is schuin op de originele schepradwaterloop aangelegd.
Foto: Harry van Hoorn (20-7-2008).

© Links: Woonkamer met bedstee, rechts: Achterhos met gang.
Foto's: Saskia van Hoorn (12-8-2009).
Draag zelf bij

Laatst bijgewerkt: woensdag 5 november 2014 | Geschiedenis

bovenzijde Gebruiksvoorwaarden en auteursrechten    

zoek in database zoek op provincie Stuur een e-mail over molen Strijkmolen E (Zes Wielen), Oudorp home vorige pagina