Nederlandse Molendatabase  
Sprang, Noord-Brabant
Database nr. 595
Inventaris nr. NB094
Naam Dye Sprancke
Bouwjaar 1747 / 1855
Type Standerdmolen
Kenmerken Gesloten standerdmolen
Functie Korenmolen
Ligging Oudestraat 84
5161 TB Sprang
Rijksdriehoek X: 131178 Y: 409430
toon op kaartje
toon in Google Streetview
Gemeente Waalwijk
Kadaster Gemeente Sprang, sectie A, nr. 509
Monumentennummer 34138
Landsch. waarde Betrekkelijk onbelangrijk geworden; ingesloten door bebouwing en beplantingen
Eigenaar Gemeente Waalwijk
Bedrijfsvaardigheid Maalvaardig
Omwentelingen 2009: 132.610
2010: 141.238
Bestemming Het malen van graan, thans op vrijwillige basis
Molenaar Machiel Treffers
Telefoon 0416-785349 en/of 06-21953502
Bezoekmogelijkheid Zaterdag 13.00 - 17.00 uur; op afspraak en ook als de molen doordeweeks in bedrijf is

© Foto: Machiel Treffers (25-10-2008).   
Constructie
Romp Kast overwegend lichtgrijs geverfd; voorzijde in visgraatverband
Kap Gedekt met dakleer
Vlucht 26,00 m.
Wiekenvorm Oudhollands
Wiekenkruis
Fabrikaat Nummer Positie Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info Pot?buiten??199525.72 m.
klik voor meer info Vaags0010buiten19951996aanw.26.00 m.
klik voor meer info Vaags0011binnen19951996aanw.26.00 m.
klik voor meer info Bie, deg.n.binnen19681968199525.72 m.
Bovenas
Fabrikaat Nummer Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info NSBM Fyenoordg.n.1854?aanw.05.58 m.
Kruiwerk Zetelkruiwerk; kruihaspel
Vang Losse Vlaamse blokvang; vangbalk met haak; binnenvangstok; pal
Inrichting EŽn koppel 17der kunststenen; kammenluiwerk
Overbrengingen Bovenwiel (tandkrans trapzijde) 73 kammen
Steenschijfloop 15 staven, steek 11,5 cm.
Overbrengingsverhouding 1 : 4,87

Bovenwiel (tandkrans borstzijde) 65 kammen, steek 12,5 cm.
Rest gaandewerk (spoorwiel + 2 koppel stenen) niet meer aanwezig.
Verwijzingen
Ten-Bruggencatenr. 00376
allemolens.nl zoek op Ten-Bruggencatenummer in allemolens.nl naar aanvullende informatie
Voorganger Wipmolen van Handricksz., Sprang
Afkomstig uit Molen van de familie Heijmans, Vrijhoeve-Capelle
Geschiedenis
Sinds vele eeuwen (waarschijnlijk de 15e) staat op de huidige plaats, of in ieder geval de directe nabijheid, een molen.
Op 4 april 1855 brandde de molen af. De toenmalige eigenaar Rijnders zag van herbouw af, omdat de molen behoorlijk onderverzekerd bleek. Molenaar Kien uit Budel durfde de herbouw wel aan en kocht hiertoe de standerdmolen in het nabijgelegen Vrijhoeve-Capelle van de weduwe Heijmans.
Deze rond 1747 gebouwde molen bleek al behoorlijk afgemalen te zijn en voor het herstel werden onderdelen van andere molens gebruikt: op de standerd staat bijvoorbeeld ingekerfd 'Dese standerd is gestoken in het jaar onses Heeren 1768'. Het lijkt onwaarschijnlijk dat een standerd uit 1747 al in 1768 aan vernieuwing toe was.
Volgens overlevering is de verplaatsing met behulp van boomstammen uitgevoerd. De kast bleef gewoon in elkaar! Voor die tijd bijzonder en gedurfd. 

Bij de herbouw was om de een of andere reden een nieuwe as nodig. Als een van de weinige Brabantse molens heeft deze molen een as die besteld is bij de NSBM (Nederlandse Stoomboot Maatschappij) Fyenoord.
In de jaren '70 van de 19e eeuw kwam de molen in handen van Dirk Dekker, die molenaarsknecht op deze molen was. Naar verluidt ging Kien ineens tot de verkoop over nadat zijn vrouw, met fatale gevolgen, tegen het draaiende gevlucht was gelopen.
In 1930 werd de familie Volkers eigenaar (achter de molen runt deze familie nog steeds een veevoederhandel). Langzaamaan kwam de molen echter behoorlijk in verval en werd er niet veel meer gemalen.
 
In 1942 vond er een uitgebreide restauratie plaats waarbij het stormbint geheel vernieuwd werd (en gewijzigd) en Van Bussel-wieken aangebracht werden. Bij deze gelegenheid werd ook de bijzondere dubbele achtermolen (met spoorwiel) verwijderd. Sinds deze restauratie heeft de molen zijn huidige uiterlijk, een grijze kast met een stormbint met visgraatverband. Vroeger zat hier asfaltpapier.
In 1958 werd de molen eigendom van de toenmalige gemeente Sprang-Capelle en direct hersteld. Dit gebeurde wederom in 1968.

Omdat de molen daarna zelden tot nooit draaide, was er al snel weer sprake van verval; in 1981 vond weer een ingrijpende restauratie plaats, ditmaal door molenmaker Bos uit Almkerk. Sindsdien maalt Machiel Treffers hier.

In 1994/95 was een nieuwe restauratie nodig, waarbij het kot vernieuwd, het kruiswerk hersteld en de meeste standvinken vervangen werden. De standerd werd hersteld met kunsthars, er kwamen een nieuw gevlucht en nieuw steenrondsel. Vanwege deze enorme ingreep moest de molen volledig worden gedemonteerd.
Toch was dit herstel niet voldoende: men had, vanwege de toen al verslechterende omgeving, de molen kunnen verhogen (door hem bijvoorbeeld op een kunstmatige berg te plaatsen; de molen was toch gedemonteerd!). Helaas gebeurde dit niet. Ook werd, vanwege geldgebrek, het toen al slechte trapbint niet hersteld en was de ligger van het steenkoppel totaal 'op', waardoor na de oplevering geen sprake was van een maalvaardige molen.

Ruim tien jaar later volgde een restauratie die de molen recht deed: het trapgebint werd nu wel hersteld; de kast (op de borst na) en kap werden opnieuw bekleed, de gaanderij vernieuwd, de borst zwart geverfd met witte naald; zijwegen en trapgebint zijn lichtgrijs geverfd met witte bies rondom. Ook werd de kast rechtgezet, het opgemalen koppel stenen vervangen door een nieuw en de vang geheel vernieuwd en veranderd van een vast in een scharnierend exemplaar: voor het eerst in jaren had de molen een vang die naar behoren werkte. Zeer belangrijk was ook dat de roeden opnieuw werden opgehekt met een veel vlakkere schoot: deze was in 1995 veel te diep uitgevoerd; als gevolg liep de molen moeilijk aan en was, eenmaal op gang, bijna niet meer te vangen.

In de molen wordt nog geregeld consumptiemeel gemalen.

Tot 1942 had de molen een bijzonder gangwerk: naast een gebruikelijk koppel werden, via een spoorwielaandrijving, op de achtermolen nog twee koppels aangedreven, een koppel runstenen (voor het malen van eikenschors) en een koppel stenen voor het malen van tarwe. Een vergelijkbare aandrijving kwam in deze regio meer voor (bijvoorbeeld in de voorganger van de Onvermoeide te Oisterwijk) en is nog steeds aanwezig in de standerdmolens van Alphen aan de Maas en Usselo.
Aanvullingen
Over de naam:
De naam "Dye Sprancke" werd bij gelegenheid van het voltooien van een herstelbeurt in 1981 gegeven, naar een waterstroom die ooit in de buurt van de molen liep, maar als zodanig niets met de molen zelf van doen heeft.
Vanouds had deze molen geen naam. In de volksmond heet de Sprangse molen gewoon: "de Meule".

© Foto: Ton Koorevaar (9-6-2011).

© Foto: Ton Koorevaar (9-6-2011).

© Foto: Henrik v.d. Weerd (17-5-2012).

© Foto: Rob Pols (21-10-2011).

© De molen in de tijd dat hij nog verbusseld was.
Foto: ? (verzameling Rob Pols).
Draag zelf bij

Laatst bijgewerkt: maandag 29 april 2013 | Foto

bovenzijde Gebruiksvoorwaarden en auteursrechten    

zoek in database zoek op provincie Stuur een e-mail over molen Dye Sprancke, Sprang home vorige pagina