Nederlandse Molendatabase
Rosmalen, Noord-Brabant
586
NB085
01924
(standerdmolen)
1732
Standerdmolen
Gesloten standerdmolen
Korenmolen
Molenstraat 17
5242 HA Rosmalen
X: 153217 Y: 413482
toon op kaartje
toon in Google Streetview
's Hertogenbosch
Gemeente Rosmalen, sectie G, nr. 44
32719
Deze wordt verminderd door omringende bebouwing en beplantingen
Gemeente 's Hertogenbosch
Maalvaardig
Vh. het malen van graan, thans buiten bedrijf
René Vogels / Piet Lemmens / Frans Hollander
073-5322091
In de regel zaterdag 10.00 - 12.00 uur
Constructie
26,35 m.
Oudhollands
Wiekenkruis
Fabrikaat Nummer Positie Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info Franseng.n.binnen??199526.15 m.
klik voor meer info Derckx0748buiten19931995aanw.26.35 m.
klik voor meer info Derckx0532binnen19861986aanw.26.35 m.
klik voor meer info Franseng.n.buiten19251925?198626.20 m.
Bovenas
Fabrikaat Nummer Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info Smuldersg.n.??aanw.05.30 m.
Zetelkruiwerk, kruirad
Vlaamse vang, vangbalk met haak; binnenvangstok
Eén koppel 17der kunststenen; kammenluiwerk
Bovenwiel (tandkrans trapzijde) 75 kammen
Steenschijfloop 14 staven, steek 12,2 cm.
Overbrengingsverhouding 1 : 5,36

Bovenwiel (tandkrans borstzijde) 75 kammen
Steenschijfloop 14 staven, steek 11,5 cm.
Overbrengingsverhouding 1 : 5,36.
N.B. Het maalwerk aan de borstzijde is niet meer compleet.
Verwijzingen
Geschiedenis
In Het Aardrijkskundig Woordenboek (1847) beschrijft A.J. van der Aa onder meer de industrie van Rosmalen: "Men heeft er twee leerlooijerijen, eene vermicelli- en macaronifabriek, eene bierbrouwerij en eene houten wind-koren-, eenen ros-kooren- en eene ros-oliemolen". Rosmalen had in die dagen dus meerdere molens.
Enkele eeuwen daarvoor, in 1377, is er al sprake van: een windmolen, een crijtermolen en een watermolen.
In 1692 is er sprake van een rosmolen bij Coudewater en in 1703 wordt een zekere Cornelis Couwenbergh genoemd als molenaar op de koren-windmolen.

De enige nog bestaande windmolen, de standerdmolen aan de Molenstraat, is volgens de geschiedenisboeken op de huidige plaats gebouwd in 1732.
Maar er zijn aanwijzingen in de molen die doen vermoeden dat de molen (of een groot aantal onderdelen ervan) ouder is en ook van elders komt. Het was niet vreemd in die tijd dat een molen in zijn geheel werd afgebroken en soms vele kilometers verder weer werd opgebouwd. De constructie laat zoiets gemakkelijk toe.
Er is in het Noordbrabants Museum van Den Bosch een prent van Van Berkenroode waarop Rosmalen anno 1600 wordt afgebeeld en waarop een standerdmolen is te zien...

In 1732 werd op een natuurlijke verhoging (aan de Molenstraat) een standerdmolen als domeinmolen gebouwd. Vroeger waren er twee wapenschilden achter op de kast aangebracht met een leeuw die een zwaard hanteerde en daarboven een gravenkroon.

Dirk Teulings was de molenaar, maar toen deze in 1749 overleed, hertrouwde zijn vrouw Anna Maria van de Mosselaar met Jan van Lith. Hij was een zoon Dirk van Lith, molenaar te Alphen aan de Maas.

Oorspronkelijk was het een open standerdmolen, doch Dirk liet de open konstruktie dichtmaken om het houtwerk te beschermen tegen weersinvloeden en hij verkreeg zo tevens een kleine opslagruimte.
Toen Jan van Lith in 1787 overleed had zijn zoon Dirk het bedrijf al overgenomen. Zes generaties lang zal de molen door een Van Lith worden bemalen.
Na Dirk volgt zoon Jan zijn vader op. Het is deze Jan van Lith die misschien een poging heeft gedaan om de molen een naam te geven: hij bracht de letters NOOIJD GEDAGD en 1801 aan op één van de balken.

Dat molenaars in die tijd vaak in goeden doen waren en vaak tot de notabelen van het dorp behoorden mag wellicht blijken uit het feit dat Jans zoon Bart gehuwd was met Jans van Erp, dochter van de burgemeester van Rosmalen.
In 1878 schrijft de burgemeester aan diens zoon, notaris te Schayk: „Aan de molen is ook alles wel. Bart is bezig om eenen nieuwen ijzeren assekop aan zijnen molen te laten maken. Die weegt 1800 kilos. De houten as van de molen moet daartoe worden ingezaagd om de ijzeren askop te kunnen vastzetten. Daarna werden de borstroedes weer gestoken en werden hierop de houten oplangers met stroppen vastgezet”. Vier molenmakers zijn er werkzaam schrijft Van Erp verder.
Johannes van Lith, één van de zonen van Bart, volgt zijn vader op als deze in 1907 overlijdt.

Het is Johannes die de molen van stalen roeden, gemaakt door de firma Fransen, voorziet. Aantekeningen op de planken aan de binnenkant van de molen met een potlood zijn hiervan het bewijs. Ook laat hij een pakhuis aan de overzijde van de weg bouwen.
Het is ook deze Johannes van Lith die de molen tijdens de oorlogsjaren samen met zijn knecht Harry van Eerd, zoon van molenaar Sjef van Eerd uit Lith, laat werken, ook als het van de bezetter niet mocht. Dan maar 's nachts malen!
Helaas heeft Johannes de bevrijding niet meer meegemaakt. Hij overlijdt in augustus 1943. Zoon Albert neemt dan het bedrijf op 18-jarige leeftijd over, doch hij wordt slechts 23 jaar en overlijdt in maart 1948. Hij had een jaar daarvoor nog een elektrisch maalwerktuig in het pakhuis laten installeren....
Zijn zus Cornelia van Lith neemt dan de molen over. Samen met haar man, Gerard Peters, houdt zij het bedrijf draaiend tot eind jaren vijftig. Men gebruikt hierbij veelal de elektrische maalinrichting. De molen wordt af en toe nog gebruikt, maar langzaam maar zeker wordt de toestand van de molen slechter. Zo erg zelfs dat de Fam. Peters er ernstig aan dacht om de molen te laten afbreken.
De molen werd echter tijdig op de monumentenlijst geplaatst waardoor sloop kon worden voorkomen en men plannen moest gaan maken voor overname en restauratie van de molen.

De toenmalige gemeente Rosmalen kocht de molen voor een symbolisch bedrag en liet in 1960 een eerste restauratie uitvoeren door het aannemersbedrijf Schippers uit Rosmalen en het molenmakersbedrijf Coppes uit Bergharen. In 1967 worden opnieuw reparaties uitgevoerd voor een bedrag van ƒ 7600,-.
Molenaar Peters draait af en toe de molen en geeft rondleidingen. In 1972 wordt de molen volop in het licht gezet zodat hij ook s avonds gezien kan worden.
In 1974, als Gerrit Peters toezegt te gaan draaien, mag de firma Coppens een restauratie uitvoeren die de molen weer maalvaardig moet maken: de stenen worden gesteld, het aswiel wordt gespoord. Er komen vier nieuwe zeilen en de molen krijgt een schilderbeurt. Inmiddels heeft Gerrit Peters hulp gekregen van de (in Eindhoven woonachtige) vrijwillig molenaar Jan Wengelaar en als Peters in juli 1976 overlijdt neemt die het beheer van de molen op zich.
De eind jaren '60/begin jaren '70 vlak bij de molen gebouwde woningen leveren een behoorlijke windbelemmering op, maar de kinderen beschouwen de molen ook als een speeltuig met alle gevolgen vandien. Ook tijdens het draaien is het levensgevaarlijk en besluit men tot het aanbrengen van een beschermende haag met enkele eventueel tijdens het draaien (i.v.m. de veiligheid) af te sluiten openingen.
Gemeentebestuur en een aantal omwonenden raken m.b.t. dit onderwerp in een dispuut, begrijpen elkaar wellicht verkeerd. Veel energie wordt gestoken in allerlei correspondentie, maar intussen draait de molen niet meer en neemt het verval weer toe.

Als een deskundige van Monumentenzorg in 1983 een inspectie uitvoert, pleit deze voor een zeer grondige onderhoudsbeurt die uiteindelijk uitdraait op een zeer grondige restauratie: de gehele linker zijwand (het linker bint) moet bij nader inzien worden vervangen.
In 1986 wordt één van de stalen roeden vervangen, van en nieuw hekwerk voorzien en het hekwerk van de oude roede wordt deels vervangen en gerepareerd.
Inmiddels heeft René Vogels het beheer op zich genomen. Onder toeziend oog van vakmolenaar Michel van Aarsen uit Ravenstein worden de stenen gescherpt Eind 1986 is de molen weer maalvaardig en wordt, bij wijze van demonstratie, het eerste meel gemalen. Vanaf 1988 krijgt de vrijwillig molenaar Vogels wekelijks assistentie van Nancy van Roosmalen.

In deze periode wordt er weinig aan groot onderhoud gedaan. Pas in het voorjaar van 1995 wordt de andere roede verwijderd. Dit is het startschot van een langdurige en grondige restauratie: molenmaker Coppes uit Bergharen (Gld) vervangt de binnenroede en hekt deze opnieuw op; de windpeluw wordt vervangen en in het rechterzijbint worden twee nieuwe hoekstijlen, de daklijst, kroonstijl en twee moerstijien en een aantal weeqbanden vervangen. Aan de buitenzijde worden het linker borsteind, het zijbint en trapbint opnieuw beplankt. De gehele galerij, trap en kruibank worden vernieuwd. Enkele kruipalen worden vervangen. Bovendien krijgt de molen een nieuwe liggersteen en vier nieuwe zeilen.Tot slot krijgt de gehele molen, inclusief de onderbouw, een schilderbeurt.
Op Nationale Molendag 1997 draait de molen weer voor het eerst in twee jaar.

Aanvullingen

Deze molen heeft, voorzover bekend, nooit een naam gehad.

Naast de molen worden de twee oude roeden van deze molen, fabrikaat Fransen Vierlingsbeek, bewaard.
Overige foto's
(standerdmolen), Rosmalen, Foto: Rob Pols (20-7-2006).
© Foto: Rob Pols (20-7-2006).
(standerdmolen), Rosmalen, Foto: Rob Pols (20-7-2006).
© Foto: Rob Pols (20-7-2006).
(standerdmolen), Rosmalen, Foto: Anja Hoogduin (22-5-2012).
© Foto: Anja Hoogduin (22-5-2012).
(standerdmolen), Rosmalen, Historische foto van de molen met een nog open gebied rondom. De weg wordt zo te zien verhard.  Foto n.n. (ca. 1930), ingezonden door Rob Pols.
© Historische foto van de molen met een nog open gebied rondom. De weg wordt zo te zien verhard.
Foto n.n. (ca. 1930), ingezonden door Rob Pols.
Draag zelf bij

Laatst bijgewerkt: vrijdag 21 november 2014 | Foto Gebruiksvoorwaarden en auteursrechten    
zoek in database zoek op provincie Stuur een e-mail over molen (standerdmolen), Rosmalen home vorige pagina