Nederlandse Molendatabase  
Nispen, Noord-Brabant
Database nr. 566
Inventaris nr. NB084
Naam (beltmolen)
Bouwjaar 1850
Type Beltmolen
Kenmerken Ronde stenen molen
Functie Korenmolen
Ligging Dorpsstraat 26
4709 AC Nispen
Rijksdriehoek X: 90616 Y: 388920
toon op kaartje
toon in Google Streetview
Gemeente Roosendaal
Kadaster Gemeente Roosendaal en Nispen, sectie F, nr. 3027
Monumentennummer 32716
Landsch. waarde Groot
Eigenaar Gemeente Roosendaal
Bedrijfsvaardigheid Maalvaardig
Bestemming Vh. het malen van graan, thans buiten bedrijf
Molenaar Niek van Eekelen
Bezoekmogelijkheid Niet te bezichtigen

© Foto: Ton Koorevaar (21-8-2012).   
Constructie
Romp Ronde stenen molen
Kap Gedekt met dakleer
Vlucht 23,80 m.
Wiekenvorm Systeem-Van Riet op beide roeden
Wiekverbeteringen Deze molen had tot 1936 Oud-Hollands maar kreeg toen het systeem-van Riet. Het is de enige molen waar dit op beide roeden is toegepast.
Wiekenkruis
Fabrikaat Nummer Positie Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info Vaags0239buiten20112011aanw.23.80 m.
klik voor meer info Vaags0240binnen20112011aanw.23.80 m.
klik voor meer info Derckx0275buiten19781979201023.80 m.
klik voor meer info Derckx0276binnen19781979201023.80 m.
klik voor meer info Pot1544binnen18881888?197723.64 m.
Bovenas
Fabrikaat Nummer Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info Enthoven & Co, L.I.055418701916aanw.04.42 m.
Kruiwerk Engels; kruilier
Vang IJzeren hoepelvang; vangbalk met haak; vangstok
Inrichting Eén koppel 17der en één koppel 16der kunststenen; één koppel 14der blauwe stenen; sleepluiwerk
Overbrengingen Bovenwiel 66 kammen
Bovenschijfloop 31 staven, steek 13 cm.
Spoorwiel 69 kammen
Steenschijflopen resp. 26, 25 en 22 staven, steek 10,0 cm.
Overbrengingsverhoudingen resp. 1 : 5,65, 1 : 5,88 en 1 : 6,68
Versiering
Op de groene molenbaard met witte bies staat tussen twee goudkleurige sterren in het wit het bouwjaar: ANNO 1850
Verwijzingen
Ten-Bruggencatenr. 01277
allemolens.nl zoek op Ten-Bruggencatenummer in allemolens.nl naar aanvullende informatie
Geschiedenis
Hoewel Gedeputeerde Staten van Noord-Brabant al in 1830  aan Petrus van Meel toestemming verleenden om in Nispen een windkorenmolen op te richten, duurde het vanwege de Belgische opstand nog twintig jaar, voordat die molen er ook kwam.
Zo verrees in 1850 hier een in opdracht van Johannes van de Wijgert gebouwde ronde stenen bergkorenmolen. Vier jaar later verkocht hij molen met molenaarshuis (nu Dorpsstraat 50), erf en bouwland voor de somma van ƒ 6.000,- aan Johannes Aerden uit Wouw.
In 1883 besloot deze een stoomketel aan te schaffen om niet afhankelijk te zijn van de wind. Al in 1903 maakte deze plaats voor een 17 PK petroleummotor.
Vier jaar later sloeg een felle rukwind een ijzeren roede af met veel schade tot gevolg.

Dankzij een blokcentrale bij de molen werd Nispen vanaf 1918 al van stroom voorzien.

In 1927 was de molen in dermate slechte staat, dat hij niet meer maalvaardig was. Zo kon er niet meer worden gekruid. Daarom werd in datzelfde jaar een geheel nieuw Engels kruiwerk aangebracht, kort daarna gevolgd door een ijzeren vang.
Weer een jaar later werd de binnenroede gerepareerd en kwamen er nieuwe velgen en kammen op het spoorwiel. Dat was hard nodig, want de steek tussen spoorwiel en rondsels was niet goed. Eveneens kreeg de molen toen een nieuwe koning en tap met kogellager.
In 1930 werd er een koppel builstenen gelegd, waarvan alle lagers uitgevoerd zijn als kogellager.
Toen in 1937 nieuwe kunststenen werden geplaatst, werd meteen de gehele steenzolder vernieuwd en verhoogd: de liggers werden in de zolderbalken gewerkt, waardoor de kuipen en karen lager kwamen te staan (gemakkelijkere bediening). Tegen de zolderbalken werd tenslotte een plafond getimmerd (zie ook 'Trivia')!

De opmerkelijkste gedaanteverandering had zich bij deze molen toen al voltrokken: in 1936 voorzag molenmaker M. van Riet (Goes) beide roeden van het door hemzelf ontwikkelde systeem: een stroomlijnneus met grote draaibare remklep.
De stroomlijnvorm was afgeleid van de Dekkerwiek en de lange zwichtklep van Bilau, dit in combinatie met ideeën van Van Riet zelf. Het werd hier uitvoerd zónder doorboorde as: de kleppen werden bediend door een zwichtring achter de askop. Sommigen hadden noemden dit het 'systeem-RieBilDek'. Overigens heeft hét systeem-Van Riet feitelijk niet bestaan: Van Riet voerde bij iedere molen waar hij een dergelijke wiekverbetering aanbracht, dit steeds op iets andere wijze uit.
In Nispen voldeed het naar verluidt zeer goed; zowel bij weinig wind, bij storm maar ook met buiig weer kon men de hele dag malen zonder op het weer hoeven te letten. Door het systeem werd de regulateur overbodig geacht en die werd daarom ook verwijderd! In 1938 werd, eveneens door Van Riet, een conisch rollager onder de bovenas aangebracht.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog liep de molen scheuren in de romp op als gevolg van granaatinslagen.

Na een ruim een eeuw op windkracht malen werd de molen in 1951 buiten gebruik gesteld. In de bijgebouwen werd nog mechanisch gemalen, maar de molen raakte snel in verval.

In 1975 kocht de gemeente Roosendaal en Nispen de molen aan om deze drie jaar later grondig te laten restaureren. Veel aandacht werd besteed aan het systeem-Van Riet; na ongeveer 25 jaar stilstand was daar weinig bruikbaars meer van over. De fa. Derckx, vooral bekend als roedenfabrikant, reconstrueerde vervolgens de stroomlijnneuzen en remkleppen.

In 1994 kreeg de molen een nieuwe staartbalk en werden vochtwerende voorzieningen getroffen. Vier jaar later werden een nieuwe lange en korte spruit aangebracht, een nieuw Engels kruiwerk aangebracht en de kapbedekking vernieuwd; het Van Rietsysteem wederom hersteld. Er werden ook twee nieuwe kunststenen lopers geleverd; de oude bleken stukgevroren. Zij werden evenwel nog niet aangebracht.

Het grote probleem met deze molen was dat er, vanwege het onderhoudsgevoelige wieksysteem, regelmatig moest worden gedraaid en helaas gebeurde dat juist weinig of niet.

Voor 2010/2011 werd daarom een nieuwe grote herstelbeurt gepland: eerst grote voorzieningen aan het metselwerk; daarna herinrichting van beide koppels stenen en vervolgens (wederom) reconstructie van het Van Rietsysteem.

In augustus 2010 werden beide roeden kaalgezet, om niet veel later te worden gestreken. Op 15 november 2011 werden nieuwe roeden gestoken; daarna volgde reconstructie van het systeem-van Riet. Tot slot werden beide koppels maalstenen in orde gebracht.

Sinds mei 2013 wordt de molen weer met enige regelmaat in werking gezet.
Aanvullingen
Over de naam:
Deze molen heeft, voorzover bekend, nooit een naam gehad maar is wel vaak aangeduid als "de molen van Aerden" (naar de familie die deze molen lang in eigendom had). 
Uniek aan deze molen:
De enige molen met het Van Riet-wieksysteem op beide roeden.
Trivia:
"Bij het binnen komen ziet men dadelijk, dat men hier met iets bijzonders heeft te doen. Niet alleen, dat alles even schoon en helder tegen ons opblonk, maar bijna kregen wij de indruk alsof wij ons inplaats van op den molen, bevonden in de slaapkamer van den molenaar, ware het niet, dat men door den prachtig geplafonneerden zolder, toch nog eenig bewijs van pasbalk en steen kon ontwaren. (...) Nu is het altijd aan te bevelen om bij een bezoek op een molen een oude kantoorjas of iets dergelijks mee te nemen, ten einde zich zo goed mogelijk voor het aankleven van stof en vet te beveiligen. Sommige molenaars hebben de gewoonte, zich bij een dergelijke gelegenheid, deftig in ’t zwart of blauw te kleden, doch dan zeker voorzien van een kleerborstel en dan heeft zoo iemand na zoo’n bezoek zeker een kwartiertje werk, wat ik dan ook wel eens heb meegemaakt. Doch daarvan hier geen sprake, alle voorbehoedmaatregelen waren onnoodig en daarom alle eer aan den molenaarsknecht, want  ook hier zal het poetsen wel tot diens bijzondere taak behooren".
(uit: De Molenaar, 6 juli 1938)

© Foto: Joop Vendrig (23-8-2002).

© Foto: Ton Koorevaar (21-8-2012).

© Foto: Ton Koorevaar (21-8-2012).

© Foto: Leo Middelkoop (25-8-2012).

© Foto: Leo Middelkoop (25-8-2012).

© Foto: John Verpaalen (ansichtkaart).
Draag zelf bij

Laatst bijgewerkt: dinsdag 7 mei 2013 | Geschiedenis

bovenzijde Gebruiksvoorwaarden en auteursrechten    

zoek in database zoek op provincie Stuur een e-mail over molen (beltmolen), Nispen home vorige pagina