Nederlandse Molendatabase
Etten, Noord-Brabant
Database nr. 518
Inventaris nr. NB028
Ten-Bruggencatenr. 02655
Naam De Bisschopsmolen
Bouwjaar 1744
Type Stellingmolen
Kenmerken Ronde stenen molen
Functie Korenmolen
Ligging Bisschopsmolenstraat 235
4876 AM Etten-Leur
Rijksdriehoek X: 103413 Y: 397348
toon op kaartje
toon in Google Streetview
Gemeente Etten-Leur
Kadaster Gemeente Etten-Leur, sectie L, nr. 7004
Monumentennummer 15381
Landsch. waarde Groot; alleen een te hoog gebouw op ZW verstoort de waarde behoorlijk
Eigenaar Gemeente Etten-Leur
Bedrijfsvaardigheid Maalvaardig
Bestemming Het malen van graan, thans op vrijwillige basis
Molenaar Ton Agterbos / Toon Hendrikx
Telefoon 0032-33158597(Belgie)
Bezoekmogelijkheid Vrijdag- of zaterdagmiddagen om de week

Foto: Ton Koorevaar (20-5-2011).
Constructie
Romp Ronde stenen molen
Kap Gedekt met dakleer
Vlucht 24,50 m.
Wiekenvorm Oud-Hollands
Wiekverbeteringen Volgens een aantekening in het archief van De Hollandsche Molen heeft deze molen ooit op één roede zelfzwichting gehad.
Van 1939 tot 1961 had deze molen op beide roeden het systeem-Van Bussel. Daarna is dit weer gewijzigd in Oud-Hollands.
Wiekenkruis
Fabrikaat Nummer Positie Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info Meijerg.n.binnen19831983aanw.24.50 m.
klik voor meer info Meijerg.n.buiten19831983aanw.24.50 m.
klik voor meer info Pot1832?buiten1899?198324.15 m.
klik voor meer info Pot1833binnen18991931>198324.50 m.
Bovenas
Fabrikaat Nummer Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info Penn & Bauduin03681874?aanw.05.55 m.
Kruiwerk Engels, kruilier
Vang Vaste Vlaamse blokvang uit vier stukken; vangbalk met haak; vangtrommel
Inrichting Twee koppel 17der kunststenen; sleepluiwerk
Overbrengingen Bovenwiel 69 kammen
Bovenschijfloop 32 staven, steek 11,8 cm.
Spoorwiel 86 kammen
Steenschijflopen 29 staven, steek 9,7 cm.
Overbrengingsverhouding 1 : 6,39
Molenmaker Nicolaas Hoffen, Breda (1743/44)
Versiering
Sierlijke baard, groen geverfd, wit afgebiesd met in geel "ANNO 1744" en links daaronder het wapen van de Bisschop van Antwerpen en rechts het wapen van de gemeente Etten-Leur met er tussenin een zonnerad als symbool van vruchtbaarheid.

Stichtingssteen op de NO-zijde van de romp met de tekst:
PRAESIM UT PROSIM
(moge ik zo aan het hoofd staan dat ik tot nut strekke).
Daaronder staat, eveneens in het Latijn:
opgericht onder de doorluchtige en zeereerwaarde heer Guilillmus Philippus (de Herzelles), Bisschop van Antwerpen in wiens naam de eerste steen heeft gelegd de eerwaarde Maximilianus Henrart, licentiaat in de beide rechten, deze 22e juni 1744.
Verwijzingen
allemolens.nl zoek op Ten-Bruggencatenummer in allemolens.nl naar aanvullende informatie
Voorganger Bisschopsmolen voorganger, Etten
Geschiedenis
De molen werd 1744 gebouwd voor de bisschop van Antwerpen, mgr. G.P. de Herzelles, als opvolger van een eeuwenoude standerdmolen, vele jaren eigendom van St. Bernardsabdij te Bornem. Etten-Leur viel tussen 1561 en 1795 onder het bisdom van Antwerpen. De molen gaf de bisschop een vaste bron van inkomsten. Nicolaas Hoffen, molenmaker te Breda, nam het werk aan op 23-06-1743.

In 1800 werd de molen staatsdomeingoed van de Bataafse Republiek. In 1837 ging de molen over in eigendom van Adriaan Verdiesen uit Etten (al sinds 1814 pachter). Verdiesen overleed in 1847, waarna de molen aan zijn erfgenamen toeviel. Pas in 1876 werd bij de boedelscheiding de molen eigendom van Adriaans oudste zoon Johannes, die in 1879 overleed.
De molen kwam nu in bezit van de oudste zoon, die hem meer dan twintig jaar zou bemalen.
In 1902 werd de molen verkocht aan Antonius Jos. Claassen uit Weert die op zijn beurt de molen in 1918 overdeed aan Adrianus Petrus Wijnen, landbouwer te Hoeven, wiens zoon Martinus Laurentius Gerardus, zich als mulder op de molen vestigde. In 1930 ging het eigendom van de molen over van vader op zoon. Sinds 1959 is de molen eigendom van de gemeente Etten-Leur.

Voorgangers van de huidige molen waren drie standerdmolens, banmolens van de Heer van Breda, Raso II van Gaveren. Deze edelman verkocht in 1292 het terrein waarop destijds de molen van Etten stond aan de Cisterciënser Sint Bernardsabdij van Bornem aan de Schelde met het uitsluitend recht een nieuwe molen in Etten op te richten. Alle onderhorigen in de Heerlijkheid Breda waren tot het einde van de 18e eeuw verplicht hun graan op de molen in Etten of Hoeven te laten malen. De ingezetenen moesten gebruik maken van deze dwangmolen en hiervoor maalloon betalen. In 1559 werd de Sint Bernardsabdij ingelijfd in het nieuwe bisdom Antwerpen. Pas in 1649 leidde het verzet van de Bernardijnen hier tegen tot het ongedaan maken hiervan. Als compensatie mocht de Antwerpse bisschop een deel van de abdijgoederen, waaronder de molen van Etten, behouden.
De oorspronkelijke standerdmolen was in 1583 bij een inval verbrand, waarna er in 1596 een nieuwe standerdmolen verrees. Vanaf 1633 kan er van de Bisschopsmolen worden gesproken. Na de Vrede van Munster in 1648 lieten de Oranjes de kerkelijke goederen in de dekenaten Breda en Bergen op Zoom ongemoeid. De bisschoppelijke rentmeester kon de molen in Etten en Hoeven daardoor elke zes jaar blijven verpachten. In 1795 werden alle goederen van het bisdom Antwerpen in beslag genomen door de Fransen en bij tractaat van 1800 aan het nieuwe bewind in de Bataafse Republiek overgedragen. De Bisschopsmolen, waar toen nog vlakbij een rosmolen stond, werd hierdoor staatsdomein.

In 1939 had deze molen te kampen met achterstallig onderhoud. Toen kwam er een grondige herstelbeurt. Er werden twee (tweedehands) roeden gestoken, met hierop het systeem-Van Bussel. Er werd een ijzeren staartbalk aangebracht en er kwam een nieuw achterkeuvelens, dat achteroverhellend werd gemaakt in verband met het afdruipen van het regenwater, dat anders op de korte spruit zou stromen. De vangstok werd vervangen door een trommel en tenslotte werd de kap bekleed met rode Icopal.

Niet lang daarna, bij de beruchte storm van 14 november 1940, ging het mis: als gevolg van een gebroken bezetketting draaide de kap achterstevoren, de molen ging achteruit draaien, waarna de bovenas uit de springbeugel schoot. Hierdoor sloeg het wiekenkruis voorover door de stelling, maar gelukkig brak de bovenas niet; er zijn foto's bekend waarop de pen van de as door de kap heen steekt! Kort daarna is de schade weer hersteld.

Oorspronkelijk werden drie koppel maalstenen aangedreven, waarvan twee koppel 17der kunststenen resteren. Het verwijderde koppel 16der stenen ligt voor de moleningang.

Na het stilleggen van het maalbedrijf is de molen in 1959 voor één gulden aan de gemeente Etten-Leur verkocht. In 1962 volgde een grondige restauratie, waarbij onder andere het metselwerk van de romp is hersteld en nieuwe zoldervloeren zijn gelegd. Omdat de vloeren onder de maalstenen toen niet zijn vervangen, zijn door vochtinwerking de liggers van beide koppels gescheurd.
Vanaf 1963 tot en met 1989 werd de molen verhuurd aan graan- en kunstmesthandelaar Guus Dirven, die tevens een dierenspeciaalzaak in de molen vestigde.

In 1966 is de molen weer maalvaardig gemaakt, drie jaar later werd de stelling vernieuwd en in 1972 zijn de werkzaamheden afgerond. Vanwege het ontbreken van de tempelbalk in de kap, moesten in 1983 de verzakte kap en kruivloer aan de zuidwest kant worden vervangen.
In 1989 is de romp geheel opnieuw gevoegd en zijn in eigen beheer luitafel, kruibok, kuip en kaarbomen gerestaureerd.

De molen kampte echter met ernstige vochtproblemen, met als gevolg rottende draagbalken, waarna de vloer onder de maalstenen en alle koppen op de zuidwestkant werden in 1994 vervangen. Een jaar later werd de molen in de steigers gezet om de romp op ambachtelijke wijze te voegen. Na het aanbrengen van nieuw hekwerk op de wieken en ijzeren spruiten en een staart was de molen in 1999 weer draaivaardig.

Op 1 december 2006 werd, na het vervangen van delen van het gaande werk, het kruiwerk en de maalstenen, voor het eerst sinds 1960 weer gemalen.
Aanvullingen
Over de naam:
Deze molen is gebouwd onder verantwoordelijkheid van de bisschop van Antwerpen, vandaar deze naam.
Overige foto's

© Foto: John Scholte (10-4-2011).

© Foto: ? (verzameling Ton Meesters).
Draag zelf bij

Laatst bijgewerkt: zaterdag 7 december 2013 | Foto

bovenzijde Gebruiksvoorwaarden en auteursrechten    

zoek in database zoek op provincie Stuur een e-mail over molen De Bisschopsmolen, Etten home vorige pagina