Nederlandse Molendatabase  
Borkel, Noord-Brabant
Database nr. 503
Inventaris nr. NB101
Naam Sint Antonius Abt
Bouwjaar 1865 / 1936
Type Beltmolen
Kenmerken Ronde stenen molen
Functie Korenmolen
Ligging Dorpsstraat 50
5556 VL Valkenswaard
Rijksdriehoek X: 158736 Y: 367564
toon op kaartje
toon in Google Streetview
Gemeente Valkenswaard
Kadaster Gemeente Borkel en Schaft, sectie D, nr. 242
Monumentennummer 36874
Landsch. waarde Niet al te groot: de molen is enkel vanuit zuidelijke richtingen nog zichtbaar van wat grotere afstand en heeft daar een redelijke windvang; overige richtingen sterk verminderd door bebouwing en beplantingen (m.n. tussen W en N).
Eigenaar Gemeente Valkenswaard
Bedrijfsvaardigheid Maalvaardig
Omwentelingen 2009: 41.387
Bestemming Het malen van graan, thans op vrijwillige basis
Molenaar Henk Sesink / Henk Verbunt
Telefoon 040-2041832 / 06-53180029
Bezoekmogelijkheid Zaterdag 11.00 - 16.00 uur
Meelverkoop

© Foto: Christina Zoet (21-11-2009).   
Constructie
Romp Ronde stenen molen, geheel gewit (1936). De belt is voor ongeveer de helft afgegraven en vervangen door een malerij/pakhuis.
Kap Gedekt met dakleer
Vlucht 23,80 m.
Wiekenvorm Oudhollands
Wiekverbeteringen In 1936 kreeg deze molen op beide roeden het systeem-Dekker; zij het dit dat door van Bussel was aangepast/verbeterd, nl. met een rondere neus en brede achterkant (soort Prinsenmolenwiek dus, maar dan met holle voorzijde).
In 1966 werd de molen weer Oud-Hollands opgehekt.
Wiekenkruis
Fabrikaat Nummer Positie Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info Pot?binnen?1936199024.00 m.
klik voor meer info Pot?buiten?1936199024.00 m.
klik voor meer info Derckx0595buiten19891990aanw.23.80 m.
klik voor meer info Derckx0596binnen19891990aanw.23.80 m.
Bovenas
Fabrikaat Nummer Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info De Prins van Oranje114918781936aanw.04.40 m.
Kruiwerk Engels met 26 rollen; kruilier met rondgaande ketting
Vang Deels losse, deels vaste Vlaamse blokvang uit vier stukken; vangbalk met haak; vangtrommel
Inrichting EŽn koppel 16der stenen (kunststenen ligger, blauwe loper); ŽŽn koppel 17der kunststenen; graanpletter; regulateur; centrifugaalbuil; sleepluiwerk
Overbrengingen Bovenwiel 60 kammen
Bovenschijfloop 21 staven, steek 12,4 cm.
Spoorwiel 90 tanden
Steenwielen 46 tanden, steek 6,5 cm.
Overbrengingsverhouding 1 : 5,59
Hoogte van de belt: 2,80 m.
Molenmaker ?? (1865)
Chr. van Bussel, advies en Fa's van Tartwijk, Eindhoven en Adriaens, Weert, uitvoering (1936)
Versiering
Eenvoudige baard, op de koppen van voeghouten en steunder aangebracht, wit geverfd, donkerblauw afgebiesd, met het opschrift
'St. Antonius Abt
Molen'

Eenvoudige achterbaard (1936), donkergroen geverfd, wit afgebiesd.

Windvaan met daarop uitgebeeld een jager en een konijn. 
Verwijzingen
Ten-Bruggencatenr. 05904
allemolens.nl zoek op Ten-Bruggencatenummer in allemolens.nl naar aanvullende informatie
Voorganger Sint Antonius Abt, Borkel en Schaft
Geschiedenis
Deze molen werd in 1865 gebouwd voor rekening van Theodorus van Driel en heeft vervolgens een groot aantal molenaars en eigenaars gehad:
  • Theodorus van Driel 1865 - 1872
  • Peter Hendrik Kroef (zwager van bovengenoemde, pachter van 1868 - 1870)
  • Paulus Loos* 1872 - 1899 (†)
  • Kinderen Loos 1899 - 1910
  • Martinus Loos, 1910 - 1912**
  • Jacobus Franciscus Theeuwes, 1912 - 1919
  • Leonardus Josephus De Win***, 1919 - 1920
  • Martinus Antonius Coppens, 1920 - 1923
  • Wilhelmus Jacobus IJsseldijk, 1923 - 1924
  • Sebastiaan Henricus Poos, 1924 - 1946
  • Jan Verhagen, 1946 - 1951
  • Toon Vermeulen 1951 - 1959
  • Pierre Vossen 1959 - 1987
  • Gemeente Valkenswaard 1987 - heden
* De familie Loos was tot dan toe eigenaar van de Venbergse molen te Valkenswaard.
** In 1910 koopt Tinus Loos zijn jongere zuster uit.
*** Vertrekt kort nadat een driejarig dochtertje door een klap van de molen om het leven is gekomen.

In 1909 werd er een motormaalderij naast de molen gebouwd, in 1912 volgde de molenaarswoning.
Na op 14 december 1935 te zijn uitgebrand werd de molen direct hersteld. Metselaar Aarts uit Borkel vernieuwde de bovenste twee meter van de stenen romp en voerde de kuip in halfsteens metselwerk uit. As, roeden, bovenwiel en -schijf waren afkomstig van de kort tevoren gesloopte korenmolen 'Door den berg' te Boekel. De vulstukken om de bovenas zijn gemaakt van delen van een oude houten as, de uitsparingen voor de schenen zijn nog zichtbaar. De huidige bovenas is ingekort; als pen is een oude penmuts van een houten as over de as heen geschoven en de uitsparingen zijn met hout opgevuld. Het gietijzeren spoorwiel en beide steenwielen, uitgevoerd als sterwiel zijn, tezamen met de stalen koningspil, vermoedelijk afkomstig uit de in 1935 onttakelde beltkorenmolen aan de Hoge Ham te Dongen. Als constructiebalken in de romp werden onder meer de pestels (borststukken) van de roeden van de verbrande molen hergebruikt. Zij zitten er, compleet met brandsporen, nog steeds. Een aantal andere zolderbalken werd uitgevoerd in ijzer
Na dit grote herstel werd de voorheen zwart geteerde molen gewit; Chris van Bussel vond dat je aan een molen moest kunnen zien, dat er iets mee gebeurd was!
Tevens kreeg de molen bij de herbouw in 1936 het Dekkerstroomlijnsysteem, dat echter afweek van het gebruikelijke, vermoedelijk vanwege de grote, sterk ingekorte roeden. Chris van Bussel, onder wiens advies deze molen werd gerestaureerd, zou hierna alleen nog zijn eigen systeem toepassen. Jammer genoeg werd dit systeem in 1966 weer vervangen door Oud-Hollands. In 1953 werd de molenberg gedeeltelijk afgegraven en vervangen door een malerij/pakhuis.

Met een overbrengingsverhouding van slechts 1 : 3,8 was dit tot 1989 vermoedelijk de windmolen met de t.o.v. het wiekenkruis traagst draaiende stenen in Nederland, ofwel: de molen moest zeer hard draaien om een beetje productie te verkrijgen! In dat laatste jaar werd het bovenschijf vervangen door een veel kleiner exemplaar (van 31 naar 21 staven!), waardoor de overbrenging veranderde naar 1 : 5,6. Veel gunstiger voor een dergelijke korenmolen.
Bij de restauratie van 1989 kwam ook een nieuwe lange spruit en werden de schoren gerepareerd. De ijzeren raamkozijnen werden vervangen door houten, de grijze boogjes boven de ramen verdwenen. Er kwamen nieuwe kammen in het spoorwiel.

De zeer trage overbrengingsverhouding is overigens pas tot stand gekomen bij de restauratie van 1966/67. Toen zijn het aswiel en de wieg (tezamen met de vangstukken) vervangen door exemplaren van de Boonesmolen in Weert (die in 1949 tijdens een bui verongelukte ). Gezien de constructiedetails en het feit dat het e.e.a. behoorlijk beroet is, kan er geconcludeerd worden dat deze eerder in een Zuid-Hollandse poldermolen gefunctioneerd hebben. De kruilier is eveneens niet nieuw: die diende eerder zeer waarschijnlijk de (17 september 1935 verbrande) standerdmolen te Waarde (Zld.). Oorspronkelijk had deze lier geen rondgaande ketting; inmiddels wel. Luitafel en sleeprad zijn beide onderdeel van een schijfloop geweest.
In juni 2003 werd een centrifugaalbuil, afkomstig uit de Joannusmolen te Heumen, toegevoegd.

De ligger van het koppel kunststenen werd in december 2006 vernieuwd; de oude was gebarsten. In de zomer van 2007 werden verschillende balkkoppen en de voeghoutkoppen hersteld met kunsthars en de windpeluw vernieuwd. Ook kreeg de molen een andere baard, naar het model zoals het was tussen 1936 en 1966.

In juni/juli 2009 is de molen grondig opgeknapt: nieuwe staart (m.u.v. de lange spruit), nieuwe kruilier (naar oud model), hekwerk opgeknapt, nieuwe pensteen, achterkeuvelens gedeeltelijk vernieuwd en ten slotte een complete schilderbeurt. De molen kreeg daarbij een iets soberder kleurstelling, maar wél werden de (in 1989 verdwenen) grijze boogjes boven de ramen weer aangebracht en

Een groot punt van zorg bij deze molen is de omgeving. In 2004 werden 20 hoge bomen gekapt, waarmee de windvang tussen Z en ZW aanzienlijk verbeterde. In het voorjaar van 2011 verdwenen elf zware eiken op NW.

De molen is sinds begin 1999 in beheer bij de Stichting Molen Sint Antonius Abt.

Aanvullingen
Over de naam:
De molen is vernoemd naar Sint Antonius Abt. Deze leefde als kluizenaar in de Egystische woestijnen. Doordat hij werd afgebeeld met een varken, werd hij ŽŽn van de patroonheiligen van het vee. Het móest dus wel goed meel zijn dat van de molen kwam! De naam is vermoedelijk in 1936 gegeven.
Overige wetenswaardigheden:
Sinds juli 2011 staan de (voormalige, monumentale) molenaarswoning, maalderij en magazijn met bijbehorende grond te koop voor € 495.000,-.
Uniek aan deze molen:
Deze molen is samengesteld uit tweedehands onderdelen van allerlei herkomst. Voor liefhebbers van technische molenbouwkunde een absolute aanrader!
Trivia:
Tijdens de brand van 14 december 1935 gooide de bewoonster van de molenaarswoning (het huis werd destijds niet door de molenaar bewoond maar verhuurd) nog snel de meest waardevolle spullen uit het raam. Men vreesde dat de brand zou overslaan op de motormaalderij en het woonhuis.
Literatuurverwijzingen:
'De Molenaar' (1990) 661 - 665
'Stichting Molen Sint Antonius Abt, Borkel en Schaft' (Valkenswaard 1999)
Nico Jurgens, 'De molen van Borkel. Historische beschrijving en bouwhistorische beschrijving'. (Valkenswaard 1995)

© Foto: Rob Simons (17-10-2009).

© Foto's: Rob Simons (3-8-2009).

© Foto: Rob Simons (1-11-2008).

© Foto: Rob Simons (3-8-2009).

© Molenaarswoning met maalderij/magazijn, gebouwd in 1913.
Het vormt ŽŽn geheel met de molen die al jaren de status van rijksmonument heeft.
Foto: John Scholte (28-8-2012).

© De molen nog met Dekkerwieken.
Foto n.n. (ingezonden door Arie Hoek).
Draag zelf bij

Laatst bijgewerkt: dinsdag 10 december 2013 | Foto

bovenzijde Gebruiksvoorwaarden en auteursrechten    

zoek in database zoek op provincie Stuur een e-mail over molen Sint Antonius Abt, Borkel home vorige pagina