Nederlandse Molendatabase
Borkel, Noord-Brabant
503
Sint Antonius Abt
1865 / 1936
Beltmolen
Ronde stenen molen
Korenmolen
Dorpsstraat 50
5556 VL Valkenswaard
X: 158736 Y: 367564
toon op kaartje
toon in Google Streetview
Valkenswaard
Gemeente Borkel en Schaft, sectie D, nr. 242
Gemeente Valkenswaard
Maalvaardig
Het malen van graan, thans op vrijwillige basis
Henk Sesink / Henk Verbunt
040-2041832 / 06-53180029
Zaterdag 11.00 - 16.00 uur
Meelverkoop
Niet al te groot: de molen is enkel vanuit zuidelijke richtingen nog zichtbaar van wat grotere afstand en heeft daar een redelijke windvang; overige richtingen sterk verminderd door bebouwing en beplantingen (m.n. tussen W en N).
NB101
05904
36874
Constructie
Ronde stenen molen, geheel gewit (1936). De belt is voor ongeveer de helft afgegraven en vervangen door een malerij/pakhuis.
Gedekt met dakleer
23,80 m.
Oud-Hollands
In 1936 kreeg deze molen op beide roeden het systeem-Dekker; zij het dit dat door van Bussel vanwege de dikke en ingekorte roeden was aangepast, nl. met een rondere neus en brede achterkant (soort Prinsenmolenwiek dus, maar dan met holle voorzijde).
In 1966 werd de molen weer Oud-Hollands opgehekt.
Wiekenkruis
Fabrikaat Nummer Positie Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info Pot?binnen?1936199024.00 m.
klik voor meer info Pot?buiten?1936199024.00 m.
klik voor meer info Derckx0595buiten19891990aanw.23.80 m.
klik voor meer info Derckx0596binnen19891990aanw.23.80 m.
Bovenas
Fabrikaat Nummer Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info De Prins van Oranje114918781936aanw.04.40 m.
Engels met 26 rollen; kruilier met rondgaande ketting
Deels losse, deels vaste Vlaamse blokvang uit vier stukken; vangbalk met haak; vangtrommel
Eén koppel 16der stenen (kunststenen ligger, blauwe loper); één koppel 17der kunststenen; graanpletter; regulateur; centrifugaalbuil; sleepluiwerk
Bovenwiel 60 kammen
Bovenschijfloop 21 staven, steek 12,4 cm.
Spoorwiel 90 tanden
Steenwielen 46 tanden, steek 6,5 cm.
Overbrengingsverhouding 1 : 5,59
van de belt: 2,80 m.
?? (1865)
Chr. van Bussel, advies en Fa's van Tartwijk, Eindhoven en Adriaens, Weert, uitvoering (1936)
Eenvoudige baard, op de koppen van voeghouten en steunder aangebracht, wit geverfd, donkerblauw afgebiesd, met het opschrift
'St. Antonius Abt
Molen'

Eenvoudige achterbaard (1936), donkergroen geverfd, wit afgebiesd.

Windvaan met daarop uitgebeeld een jager en een konijn. 
Verwijzingen
Geschiedenis
Deze molen werd in 1865 gebouwd voor rekening van Theodorus van Driel en heeft vervolgens een opvallend groot aantal molenaars en eigenaars gehad:
  • Theodorus van Driel 1865 - 1872
  • Peter Hendrik Kroef (zwager van bovengenoemde, pachter van 1868 - 1870)
  • Paulus Loos* 1872 - 1899 (†)
  • Kinderen Loos 1899 - 1910
  • Martinus Loos, 1910 - 1912**
  • Jacobus Franciscus Theeuwes, 1912 - 1919
  • Leonardus Josephus De Win***, 1919 - 1920
  • Martinus Antonius Coppens, 1920 - 1923
  • Wilhelmus Jacobus IJsseldijk, 1923 - 1924
  • Sebastiaan Henricus Poos, 1924 - 1946
  • Jan Verhagen, 1946 - 1951
  • Toon Vermeulen 1951 - 1959
  • Pierre Vossen 1959 - 1987
  • Gemeente Valkenswaard 1987 - heden
* De familie Loos was tot dan toe eigenaar van de Venbergse molen te Valkenswaard.
** In 1910 kocht Tinus Loos zijn jongere zuster uit.
*** Vertrok kort nadat een driejarig dochtertje door een klap van de molen om het leven was gekomen.

In 1909 werd er een motormaalderij naast de molen gebouwd, in 1912 volgde de molenaarswoning.

Na op 14 december 1935 te zijn uitgebrand werd de molen direct hersteld. Metselaar Aarts uit Borkel vernieuwde de bovenste twee meter van de stenen romp en voerde de kuip in halfsteens metselwerk uit. As, roeden, bovenwiel en -schijf waren afkomstig van de kort tevoren gesloopte korenmolen 'Door den berg' te Boekel. De vulstukken om de bovenas zijn gemaakt van delen van een oude houten as, de uitsparingen voor de schenen zijn nog zichtbaar. De huidige bovenas is ingekort; als pen is een oude penmuts van een houten as over de as heen geschoven en de uitsparingen zijn met hout opgevuld. Het gietijzeren spoorwiel en beide steenwielen, uitgevoerd als sterwiel zijn, tezamen met de stalen koningspil, vermoedelijk afkomstig uit de in 1935 onttakelde beltkorenmolen aan de Hoge Ham te Dongen. Als constructiebalken in de romp werden onder meer de pestels (borststukken) van de roeden van de verbrande molen hergebruikt. Zij zitten er, compleet met brandsporen, nog steeds. Een aantal andere zolderbalken werd uitgevoerd in ijzer
Na dit grote herstel werd de voorheen zwart geteerde molen gewit; Chris van Bussel vond dat je aan een molen moest kunnen zien, dat er iets mee gebeurd was!
Tevens kreeg de molen bij de herbouw in 1936 het Dekkerstroomlijnsysteem, dat echter afweek van het gebruikelijke, vermoedelijk vanwege de grote, sterk ingekorte roeden. Chris van Bussel, onder wiens advies deze molen werd gerestaureerd, zou hierna alleen nog zijn eigen systeem toepassen.

Jammer genoeg werd dit systeem in 1966 weer vervangen door Oud-Hollands. In 1953 werd de molenberg gedeeltelijk afgegraven en vervangen door een malerij/pakhuis.

Met een overbrengingsverhouding van slechts 1 : 3,8 was dit tot 1989 vermoedelijk de windmolen met de t.o.v. het wiekenkruis traagst draaiende stenen in Nederland, ofwel: de molen moest voor een beetje productie zeer hard draaien! In dat laatste jaar werd het bovenschijf vervangen door een veel kleiner exemplaar (van 31 naar 21 staven!), waardoor de overbrenging veranderde naar 1 : 5,6, veel gunstiger voor een dergelijke korenmolen.
Bij die herstelbeurt kwam ook een nieuwe lange spruit en werden de schoren gerepareerd. De ijzeren raamkozijnen werden vervangen door houten, de grijze boogjes boven de ramen verdwenen en het spoorwiel kreeg nieuwe kammen.

De zeer trage overbrengingsverhouding is overigens pas tot stand gekomen bij de restauratie van 1966/67. Toen zijn het aswiel en de wieg (tezamen met de vangstukken) vervangen door exemplaren van de Boonesmolen in Weert (die in 1949 tijdens een bui verongelukte ). Gezien de constructiedetails en het feit dat het e.e.a. behoorlijk beroet is, kan er geconcludeerd worden dat deze eerder in een Zuid-Hollandse poldermolen gefunctioneerd hebben. De kruilier is eveneens niet nieuw: die diende eerder zeer waarschijnlijk de (17 september 1935 verbrande) standerdmolen te Waarde (Zld.). Oorspronkelijk had deze lier geen rondgaande ketting; inmiddels wel. Luitafel en sleeprad zijn beide onderdeel van een schijfloop geweest.
In juni 2003 werd een centrifugaalbuil, afkomstig uit de Joannusmolen te Heumen, toegevoegd.

De ligger van het koppel kunststenen werd in december 2006 vernieuwd; de oude was gebarsten. In de zomer van 2007 werden verschillende balkkoppen en de voeghoutkoppen hersteld met kunsthars en de windpeluw vernieuwd. Ook kreeg de molen een andere baard, naar het model zoals het was tussen 1936 en 1966.

In juni/juli 2009 is de molen grondig opgeknapt: nieuwe staart (m.u.v. de lange spruit), nieuwe kruilier (naar oud model), hekwerk opgeknapt, nieuwe pensteen, achterkeuvelens gedeeltelijk vernieuwd en ten slotte een complete schilderbeurt. De molen kreeg daarbij een iets soberder kleurstelling, maar wél werden de (in 1989 verdwenen) grijze boogjes boven de ramen weer aangebracht. 

Een groot punt van zorg bij deze molen is de omgeving. In 2004 werden 20 hoge bomen gekapt, waarmee de windvang tussen Z en ZW aanzienlijk verbeterde. In het voorjaar van 2011 verdwenen elf zware eiken op NW.

De molen is sinds begin 1999 in beheer bij de Stichting Molen Sint Antonius Abt.

Aanvullingen

De molen is vernoemd naar Sint Antonius Abt. Deze leefde als kluizenaar in de Egystische woestijnen. Doordat hij werd afgebeeld met een varken, werd hij één van de patroonheiligen van het vee. Het móest dus wel goed meel zijn dat van de molen kwam! De naam is vermoedelijk in 1936 gegeven.

Sinds juli 2011 staan de (voormalige, monumentale) molenaarswoning, maalderij en magazijn met bijbehorende grond te koop voor ƒ 495.000,-.

Deze molen is samengesteld uit tweedehands onderdelen van allerlei herkomst. Voor liefhebbers van technische molenbouwkunde een absolute aanrader!

Tijdens de brand van 14 december 1935 gooide de bewoonster van de molenaarswoning (het huis werd destijds niet door de molenaar bewoond maar was verhuurd) nog snel de meest waardevolle spullen uit het raam. Men vreesde dat de brand zou overslaan op de motormaalderij en het woonhuis.

'De Molenaar' (1990) 661 - 665
'Stichting Molen Sint Antonius Abt, Borkel en Schaft' (Valkenswaard 1999)
Nico Jurgens, 'De molen van Borkel. Historische beschrijving en bouwhistorische beschrijving'. (Valkenswaard 1995)
Overige foto's
Sint Antonius Abt, Borkel, Foto: Rob Simons (17-10-2009).
© Foto: Rob Simons (17-10-2009).
Sint Antonius Abt, Borkel, Foto
© Foto's: Rob Simons (3-8-2009).
Sint Antonius Abt, Borkel, Foto: Rob Simons (1-11-2008).
© Foto: Rob Simons (1-11-2008).
Sint Antonius Abt, Borkel, Foto: Rob Simons (3-8-2009).
© Foto: Rob Simons (3-8-2009).
Sint Antonius Abt, Borkel, Molenaarswoning met maalderij/magazijn, gebouwd in 1913.  Het vormt één geheel met de molen die al jaren de status van rijksmonument heeft.  Foto: John Scholte (28-8-2012).
© Molenaarswoning met maalderij/magazijn, gebouwd in 1913.
Het vormt één geheel met de molen die al jaren de status van rijksmonument heeft.
Foto: John Scholte (28-8-2012).
Sint Antonius Abt, Borkel, De molen nog met Dekkerwieken.  Foto n.n. (ingezonden door Arie Hoek).
© De molen nog met Dekkerwieken.
Foto n.n. (ingezonden door Arie Hoek).
Draag zelf bij

Laatst bijgewerkt: maandag 3 november 2014 | Geschiedenis Gebruiksvoorwaarden en auteursrechten    
zoek in database zoek op provincie Stuur een e-mail over molen Sint Antonius Abt, Borkel home vorige pagina