Nederlandse Molendatabase  
Zeddam, Gelderland
Database nr. 304
Inventaris nr. GL032
Naam Grafelijke Korenmolen
Bouwjaar 1441<
Type Torenmolen
Kenmerken Beltmolen
Functie Korenmolen
Ligging Bovendorpsstraat 14
7038 EC Zeddam
Rijksdriehoek X: 214587 Y: 435318
toon op kaartje
toon in Google Streetview
Gemeente Montferland
Kadaster Gemeente Zeddam, sectie E, nr. 2084
Monumentennummer 9290
Landsch. waarde Zeer groot maar wordt wel verminderd door beplantingen
Eigenaar Stichting Huis Bergh
Bedrijfsvaardigheid Maalvaardig
Bestemming Het malen van graan, thans op vrijwillige basis
Molenaar M. van den Berg / J. van Dulmen / P. Pouwels
Bezoekmogelijkheid Winter: zaterdag 10.00 - 15.00 uur
Zomer: zaterdag 11.00 - 16.00 en zondag 12.00 - 17.00 uur

© Foto: Piet Glasbergen (6-10-2013).   
Constructie
Romp Zware ronde stenen molen, omgekeerd conisch gemetseld
Kap Gedekt met dakleer
Vlucht 26,20 m.
Wiekenvorm Oud-Hollands
Wiekverbeteringen Op deze molen is nooit een wiekverbetering toegepast.
Wiekenkruis
Fabrikaat Nummer Positie Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info Pot?binnen??197426.40 m.
klik voor meer info Pot?buiten??197426.40 m.
klik voor meer info Vaags0118binnen20052005aanw.26.20 m.
klik voor meer info Vaags0117buiten20052005aanw.26.20 m.
klik voor meer info Derckx0096buiten19731974200526.12 m.
klik voor meer info Derckx0097binnen19731974200526.12 m.
Bovenas
Fabrikaat Nummer Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info Enthoven & Co, L.I.028618611888aanw.07.10 m.
Kruiwerk Engels met 58 rollen. De molen wordt gekruid met twee gaffelwielen met omlooptouw. Op elke gaffelas bevindt zich een rondsel dat in het kamwiel grijpt van een tweede as. Een tweede rondsel op deze as grijpt in een houten tandkrans op de molenmuur.
Vang Vaste Vlaamse blokvang uit vier stukken; vangbalk met haak; vangtrommel
Inrichting EŽn koppel 17der blauwe en ŽŽn koppel 17der kunststenen; sleepluiwerk en open vuurhaard (nu kerkuilenkast)
Overbrengingen Bovenwiel 79 kammen
Bonkelaar 41 kammen, steek 12,4 cm
Spoorwiel 89 kammen
Steenschijven 27 staven, steek 10 cm.
Overbrengingsverhouding 1 : 6,35
Hoogte van de belt: 3,80 m.
Versiering
Zeer eenvoudige baard, zwart geteerd, zonder opschrift
Verwijzingen
Eigen website Grafelijke Korenmolen
Ten-Bruggencatenr. 00870
allemolens.nl zoek op Ten-Bruggencatenummer in allemolens.nl naar aanvullende informatie
Geschiedenis
Hoewel er een zeer uitvoerig archief is, staat het exacte bouwjaar niet vast: de eerste vermelding als stenen molen heeft betrekking op het boekjaar 1453-54. Al in 1441 stond er een molen op deze plaats. Al is er geen bewijs, het kan moeilijk anders dan dat de nog bestaande molen er toen al was, want een voorganger had deze molen niet. Dus het bouwjaar is: vóór 1441. Daarmee is dit de oudste nog bestaande molen van Nederland.

Sinds de stichting door Willem van der Leck, heer van den Bergh, heeft de molen, met een korte onderbreking in de 20e eeuw, deel uitgemaakt van de bezittingen der heren (later graven) van (den) Bergh en hun opvolgers.
Deze molen was ŽŽn van de vier dwangmolens van de heren Van den Bergh: deze stonden in 's Heerenberg, Didam en Gendringen. In Zeddam werd het graan gemalen van de boeren uit de omliggende buurtschappen Azewijn, Vethuizen, Vinkwijk, Braamt, Kilder, Stokkum, Wijnbergen en Beek. De boeren volgden zgn. Molenwegen om bij de molen te komen.
In 1839 werd een zeer grote verbouwing uitgevoerd: twee zolders en een invaart werden toegevoegd en ook werd een tweede koppel stenen geplaatst; de buitentrap werd vervangen door een binnentrap.

Bij de molen behoorde van oudsher een naastliggende Rosmolen, waarvan al in 1546 melding werd gemaakt; het is echter waarschijnlijk, dat wind- en rosmolen al vanaf ca. 1440 naast elkaar hebben bestaan. In 1973 werd deze rosmolen gereconstrueerd.

Tot 1712 was de molen dus in bezit van de heren (later graven) van (den) Bergh uit het geslacht Van der Leck. In dat jaar werden zij opgevolgd door graven van het huis Hohenzollern. EŽn van hen, uit de tak Hohenzollern-Sigmaringen, verkocht de molen in 1904 aan H. Gerretschen.
Het kasteel Bergh en de daarbij behorende goederen kwamen in 1912 in handen van J.H. van Heek. Deze richtte in 1923 de N.V. tot instandhouding der goederen en rechten van het Huis Bergh op.
In 1929 dreigde de molen gesloopt te worden. Om dit te voorkomen, kocht Van Heek hem aan en liet de al begonnen sloop ongedaan maken.

In 1963 en in 1974 is de molen gerestaureerd. De laatste restauratie kon niet voorkomen dat de molen in 1982 opnieuw stilgezet moest worden. De diverse mankementen werden in 1990/1991 verholpen. Op 2 juli 1991 werd de molen feestelijk weer in bedrijf gesteld.
Op 6 juni 2005 werden twee nieuwe roeden gestoken; tezelfder tijd werd begonnen met reconstructie van de inrijpoort uit 1839: die verkeerde destijds in slechte staat en was in 1990/91 vervangen door een al te simpele 'vlonder'.
Van groot belang zal ook het zgn. dendrochronologisch onderzoek zijn: onderzoek naar de leeftijd van bepaalde houtconstructies in de molen.

Wat het kruiwerk betreft: het huidige Engels kruiwerk was al in 1871 geplaatst door Kreeftenberg. Omstreeks 1940 is de houten rollenwagen door een ijzeren vervangen en zijn er (te kleine) houten rollen in geplaatst. Het idee was dat de molen toch niet gebruikt zou worden. Omdat deze rollenwagens nog bruikbaar waren zijn deze in 1990 gehandhaafd en (grotere) ijzeren rollen met flenzen ingebracht.

Bijzonder is ook de constructie van de bovenas: toen in 1888 de in 1875 gemaakte houten as brak, is een Enthoven-as (van onbekende herkomst) aangekocht en geplaatst in de overgebleven houten as, die daartoe over de volle lengte werd doorgezaagd (en deels uitgehakt). Aan de achterzijde is een losse gietijzeren penmuts aangebracht.
Aanvullingen
Over de naam:
Een echte naam heeft deze molen nooit gehad. "Torenmolen van Zeddam" is een veel voorkomende aanduiding.
Soms wordt gesproken van "de Grafelijke Torenmolen". Fout, want dit is een anachronisme: de uitdrukking 'Grafelijk' bestaat al zeer lang, terwijl 'torenmolen' een technische aanduiding uit de 20ste eeuw is. "Grafelijke Korenmolen" is in ieder geval juist. 
Overige wetenswaardigheden:
Omdat de herstelbeurten die deze molen in de 20ste eeuw kreeg steeds zeer terughoudend zijn verricht, is de oude sfeer zeer goed bewaard gebleven.
Uniek aan deze molen:
De oudste nog bestaande windmolen van Nederland.
Literatuurverwijzingen:
J.S. Bakker, '"Den steen moell tot Seddam" kan weer malen', in: De Molenaar 29/30 (1991) 898 - 905

© Foto's: Frits Kruishaar (16-7-2011).

© Het ingenieuze kruimechanisme.
Foto: Cor Boekhoff (10-5-2008).

© Een leerling molenaar (15 jaar) is de zeil aan het voorleggen.
Foto: Gerrit ten Brinke (7-4-2013).

© Plasgootje voor de molenaar, met opstapje.
Foto: Gerrit ten Brinke (7-4-2013).

© Foto: Thije Jansen (8-6-2013).

© Foto boven: Deel van artikel Wandelwegen in Montferland uit het tijdschrift „De Prins” van 5 mei 1928.
Foto onder: ansichtkaart 1910. Ingezonden door Martin E. van Doornik.
Draag zelf bij

Laatst bijgewerkt: zondag 13 oktober 2013 | Foto

bovenzijde Gebruiksvoorwaarden en auteursrechten    

zoek in database zoek op provincie Stuur een e-mail over molen Grafelijke Korenmolen, Zeddam home vorige pagina