Nederlandse Molendatabase
Zeddam, Gelderland
304
Grafelijke Korenmolen
1441<
Torenmolen
Beltmolen
Korenmolen
Bovendorpsstraat 14
7038 EC Zeddam
X: 214587 Y: 435318
toon op kaartje
toon in Google Streetview
Montferland
Gemeente Zeddam, sectie E, nr. 2084
Stichting Huis Bergh
Maalvaardig
Het malen van graan, thans op vrijwillige basis
M. van den Berg / J. van Dulmen / P. Pouwels
Zie de website van het Huis Bergh.
Zeer groot maar wordt verminderd door beplantingen
GL032
00870
9290
Constructie
Zware ronde stenen molen, omgekeerd conisch gemetseld
Gedekt met dakleer
26,20 m.
Oud-Hollands
Op deze molen is nooit een wiekverbetering toegepast.
Wiekenkruis
Fabrikaat Nummer Pos. bouw Jaar Steek Positie Verdw. Lengte
klik voor meer info Pot ? binnen ? ? binnen 1974 26.40
klik voor meer info Pot ? buiten ? ? buiten 1974 26.40
klik voor meer info Vaags 0118 binnen 2005 2005 binnen aanw. 26.20
klik voor meer info Vaags 0117 buiten 2005 2005 buiten aanw. 26.20
klik voor meer info Derckx 0096 buiten 1973 1974 buiten 2005 26.12
klik voor meer info Derckx 0097 binnen 1973 1974 binnen 2005 26.12
Bovenas
Fabrikaat Nummer Jaar Steek Verdw. Lengte
klik voor meer info Enthoven & Co, L.I. 0286 1861 1888 aanw.
Engels met 58 rollen. De molen wordt gekruid met twee gaffelwielen met omlooptouw. Op elke gaffelas bevindt zich een rondsel dat in het kamwiel grijpt van een tweede as. Een tweede rondsel op deze as grijpt in een houten tandkrans op de molenmuur.
Vaste Vlaamse blokvang uit vier stukken; vangbalk met haak; vangtrommel
Eén koppel 17der blauwe en één koppel 17der kunststenen; sleepluiwerk en open vuurhaard (nu kerkuilenkast)
Bovenwiel 79 kammen
Bonkelaar 41 kammen, steek 12,4 cm
Spoorwiel 89 kammen
Steenschijven 27 staven, steek 10 cm.
Overbrengingsverhouding 1 : 6,35
van de belt: 3,80 m.
Zeer eenvoudige baard, zwart geteerd, zonder opschrift
Verwijzingen
Geschiedenis
Hoewel er een zeer uitvoerig archief is, staat het exacte bouwjaar niet vast: de eerste vermelding als stenen molen heeft betrekking op het boekjaar 1453-'54. Al in 1441 stond er een molen op deze plaats. Al is er geen bewijs, het kan moeilijk anders dan dat de nog bestaande molen er toen al was, want een voorganger had deze molen niet. Dus het bouwjaar is: vóór 1441. Daarmee is dit de oudste nog bestaande windmolen van Nederland.

Sinds de stichting door Willem van der Leck, heer van den Bergh, heeft de molen, met een korte onderbreking in de 20e eeuw, deel uitgemaakt van de bezittingen der heren (later graven) van (den) Bergh en hun opvolgers.
Deze molen was één van de vier dwangmolens van de heren Van den Bergh: deze stonden in 's Heerenberg, Didam en Gendringen. In Zeddam werd het graan gemalen van de boeren uit de omliggende buurtschappen Azewijn, Vethuizen, Vinkwijk, Braamt, Kilder, Stokkum, Wijnbergen en Beek. De boeren volgden zgn. Molenwegen om bij de molen te komen.
In 1839 werd een zeer grote verbouwing uitgevoerd: twee zolders en een invaart werden toegevoegd en ook werd een tweede koppel stenen geplaatst; de buitentrap werd vervangen door een binnentrap.

Bij de molen behoorde van oudsher een naastliggende Rosmolen, waarvan al in 1546 melding werd gemaakt; het is echter waarschijnlijk, dat wind- en rosmolen al vanaf ca. 1440 naast elkaar hebben bestaan. In 1973 werd deze rosmolen gereconstrueerd.

Tot 1712 was de molen dus in bezit van de heren (later graven) van (den) Bergh uit het geslacht Van der Leck. In dat jaar werden zij opgevolgd door graven van het huis Hohenzollern. Eén van hen, uit de tak Hohenzollern-Sigmaringen, verkocht de molen in 1904 aan H. Gerretschen.
Het kasteel Bergh en de daarbij behorende goederen kwamen in 1912 in handen van J.H. van Heek. Deze richtte in 1923 de N.V. tot instandhouding der goederen en rechten van het Huis Bergh op.
In 1929 dreigde de molen gesloopt te worden. Om dit te voorkomen, kocht Van Heek hem aan en liet de al begonnen sloop ongedaan maken.

In 1963 en 1974 werd de molen gerestaureerd. De laatste restauratie kon niet voorkomen dat de molen in 1982 opnieuw stilgezet moest worden. De diverse mankementen werden in 1990/1991 verholpen. Op 2 juli 1991 werd de molen feestelijk weer in bedrijf gesteld.
Op 6 juni 2005 werden twee nieuwe roeden gestoken; tezelfder tijd werd begonnen met reconstructie van de inrijpoort uit 1839: die verkeerde destijds in slechte staat en was in 1990/'91 vervangen door een al te simpele 'vlonder'.
Van groot belang zal ook het zgn. dendrochronologisch onderzoek zijn: onderzoek naar de leeftijd van bepaalde houtconstructies in de molen.

Wat het kruiwerk betreft: het huidige Engels kruiwerk was al in 1871 geplaatst door Kreeftenberg. Omstreeks 1940 is de houten rollenwagen door een ijzeren vervangen en zijn er (te kleine) houten rollen in geplaatst. Het idee was dat de molen toch niet gebruikt zou worden. Omdat deze rollenwagens nog bruikbaar waren zijn deze in 1990 gehandhaafd en (grotere) ijzeren rollen met flenzen ingebracht.

Bijzonder is ook de constructie van de bovenas: toen in 1888 de in 1875 gemaakte houten as brak, is een Enthoven-as (van onbekende herkomst) aangekocht en geplaatst in de overgebleven houten as, die daartoe over de volle lengte werd doorgezaagd en deels uitgehakt. Aan de achterzijde is een losse gietijzeren penmuts aangebracht.

Omdat alle herstelbeurten van de 20ste eeuw steeds zeer terughoudend zijn uitgevoerd, is in deze molen de oude sfeer zeer goed bewaard gebleven.
Aanvullingen

Een echte naam heeft deze molen nooit gehad. „Torenmolen van Zeddam" is een veel voorkomende aanduiding.
Soms wordt gesproken van „de Grafelijke Torenmolen". Fout, want dit is een anachronisme: de uitdrukking 'Grafelijk' bestaat al zeer lang, terwijl 'torenmolen' een technische aanduiding uit de 20ste eeuw is. "Grafelijke Korenmolen" is in ieder geval juist. 

De oudste nog bestaande windmolen van Nederland.

J.S. Bakker, '„Den steen moell tot Seddam" kan weer malen', in: De Molenaar 29/30 (1991) 898 - 905
Overige foto's
Grafelijke Korenmolen, Zeddam, Een mooie blik op de oude molen in het fraaie landschap!  Foto: Rob Pols (27-8-2014).
© Een mooie blik op de oude molen in het fraaie landschap!
Foto: Rob Pols (27-8-2014).
Grafelijke Korenmolen, Zeddam, © Foto boven: Willem Jans (29-8-2004).  Onder: het ingenieuze kruimechanisme. Foto: Cor Boekhoff (10-5-2008).
© © Foto boven: Willem Jans (29-8-2004).
Onder: het ingenieuze kruimechanisme. Foto: Cor Boekhoff (10-5-2008).
Grafelijke Korenmolen, Zeddam, De zeer grote kap van de torenmolen. Op de voorgrond twee hefbomen om de kap op de houten tandkrans op de molenmuur vast te zetten.  Foto: Robert van 't Geloof (30-11-2014).
© De zeer grote kap van de torenmolen. Op de voorgrond twee hefbomen om de kap op de houten tandkrans op de molenmuur vast te zetten.
Foto: Robert van 't Geloof (30-11-2014).
Grafelijke Korenmolen, Zeddam, Boven: een leerling molenaar (15 jaar) is het zeil aan het voorleggen.  Onder: plasgootje voor de molenaar, met opstapje.  Foto's: Gerrit ten Brinke (7-4-2013).
© Boven: een leerling molenaar (15 jaar) is het zeil aan het voorleggen.
Onder: plasgootje voor de molenaar, met opstapje.
Foto's: Gerrit ten Brinke (7-4-2013).
Grafelijke Korenmolen, Zeddam, Foto: Thije Jansen (8-6-2013).
© Foto: Thije Jansen (8-6-2013).
Grafelijke Korenmolen, Zeddam, Foto: Piet Glasbergen (06-10-2013)
© Foto: Piet Glasbergen (06-10-2013)

Bezoek allemolens.nl voor historische foto’s van deze molen.
Draag zelf bij
zoek in database zoek op provincie Stuur een e-mail over molen Grafelijke Korenmolen, Zeddam home vorige pagina